Tranh Hàng Trống: đặc điểm, cách nhận ra và so sánh với tranh Đông Hồ, Kim Hoàng

Tranh Hàng Trống là dòng tranh dân gian của phố cổ Hà Nội: in một ván nét đen, màu tô tay bằng bút lông theo lối vờn màu trên giấy dó bồi dày. Bảng so sánh với tranh Đông Hồ và Kim Hoàng (nét, màu, giấy, đề tài), 6 điểm để nhận ra, bảng màu HEX đo thật và 5 bài học thiết kế cho bao bì Tết.

Trả lời nhanh: Tranh Hàng Trống là dòng tranh dân gian của phố phường Hà Nội xưa, làm chủ yếu ở phố Hàng Trống và Hàng Nón (nay thuộc Hoàn Kiếm). Điểm nhận ra nhanh nhất: tranh chỉ in một ván nét đen, còn toàn bộ màu được tô tay bằng bút lông theo lối "vờn màu", nên trong một mảng màu có chỗ đậm, chỗ nhạt. Tranh Đông Hồ thì ngược lại: mỗi màu một ván in, mảng màu phẳng. Tranh Kim Hoàng in trên giấy đỏ, nên còn gọi là "tranh đỏ". Cuối bài có bảng màu HEX đo thật từ một bức Hàng Trống bằng công cụ Trích xuất bảng màu của ColorME.

Tranh Hàng Trống "Lý ngư vọng nguyệt" (cá chép trông trăng). Ảnh: Báo Ảnh Việt Nam (TTXVN) · nguồn: Pinterest

Dữ kiện lịch sử trong bài lấy từ các trang được dẫn nguồn ở cuối mỗi phần. Ảnh tranh chỉ chọn tranh Tết vẽ hoa, chim, cá; bài không dùng tranh thờ.

Tranh Hàng Trống là gì: dòng tranh của phố phường kinh kỳ

Theo Wikipedia tiếng Việt, tranh Hàng Trống được làm chủ yếu tại phố Hàng Nón, Hàng Trống của Hà Nội xưa, vùng đất cũ của thôn Tự Tháp, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương, nay thuộc quận Hoàn Kiếm. Các phố quanh đó như Hàng Hòm, Hàng Quạt chuyên đồ thủ công, nhất là đồ thờ. Wikipedia tiếng Anh ghi thêm rằng xưa kia tranh Hàng Trống là thứ không thể thiếu trong ngày Tết của các gia đình Hà Nội, nên cùng với Đông Hồ, nó còn được gọi là tranh Tết.

Về thời điểm ra đời, Wikipedia tiếng Việt viết rằng nhiều nhà nghiên cứu cho là khoảng thế kỷ 16, thịnh nhất vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20; báo Đại Đoàn Kết dẫn lời PGS.TS Trương Quốc Bình rằng "có nhiều ý kiến khác nhau" về mốc này.

Điểm khác về tinh thần: tranh Đông Hồ làm ở làng quê, phản ánh cách nhìn của người nông dân, còn tranh Hàng Trống mang tính thị thành hơn (Wikipedia tiếng Anh). Trang thông tin của tỉnh Hà Tĩnh mô tả tranh Hàng Trống là "dòng tranh dân gian nhưng lại mang tính bác học" và là một trong ba dòng tranh dân gian tiêu biểu của Việt Nam, bên cạnh tranh điệp Đông Hồ và tranh đỏ Kim Hoàng.

Nguồn: Tranh Hàng Trống, Wikipedia tiếng Việt; Hàng Trống painting, Wikipedia tiếng Anh; báo Đại Đoàn Kết, 15/11/2016; Cổng thông tin tỉnh Hà Tĩnh, 03/04/2025.

Cách làm tranh Hàng Trống: nửa in, nửa vẽ

Wikipedia tiếng Việt gọi đây là kỹ thuật "nửa in nửa vẽ": tranh chỉ có một bản đen, in nét lấy hình bằng mực Tàu, rồi tô màu bằng tay. Các bước chính:

1. Ra mẫu. Người giỏi nhất nhóm thợ vẽ mẫu và đặt luôn lời trên tranh; chữ phải rõ nghĩa và làm cân bố cục (Đại Đoàn Kết).
2. Khắc ván nét bằng gỗ lồng mực hoặc gỗ thị. Vì màu vẽ tay toàn bộ, ván nét "phải làm cẩn thận hơn" (Đại Đoàn Kết).
3. In nét đen. Chỉ khâu này làm hàng loạt (Sài Gòn Giải Phóng).
4. Bồi giấy một đến ba lớp; hồ khô mới vẽ màu (Wikipedia tiếng Việt).
5. Vờn màu bằng bút lông mềm rộng bản, "một nửa ngọn bút chấm màu, còn nửa ngọn bút kia chấm nước lã" (Wikipedia tiếng Việt), nên một nét bút đã chuyển từ đậm sang nhạt.
6. Tỉa nhũ vàng hay bạc cho các điểm nhấn (Đại Đoàn Kết).

Có bức mất 3 đến 4 ngày mới xong (Wikipedia tiếng Việt). Vì tô từng bức, "mỗi bức tranh đều có nét sáng tạo riêng" (Sài Gòn Giải Phóng), nên hai bản cùng mẫu sẽ cho số đo màu khác nhau.

Sơ đồ minh hoạ của ColorME: cùng một hoạ tiết mây, ba cách làm cho ra ba kiểu bề mặt. Hàng Trống là hàng duy nhất có mảng màu chuyển đậm nhạt.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt; Đại Đoàn Kết; Sài Gòn Giải Phóng, 27/01/2006.

Giấy và màu của tranh Hàng Trống

Giấy. Wikipedia tiếng Việt và báo Đại Đoàn Kết ghi tranh in trên giấy dó bồi dày hay giấy báo khổ rộng; tranh bộ khổ dài được bồi dày, hai đầu lồng trục để treo, hợp với nhà cao cửa rộng ở thành thị. Wikipedia tiếng Anh gọi đó là giấy Xuyến chỉ, khác giấy màu tự nhiên của Đông Hồ.

Màu. Gam màu chủ yếu là lam, hồng, đôi khi thêm lục, đỏ, da cam, vàng; tỉ lệ pha "không hề đúng với công thức chuẩn mà chỉ để cho thật thuận mắt và ưa nhìn" (Wikipedia tiếng Việt). Tranh tô bằng bút lông và phẩm nhuộm "nên màu sắc đậm đà hơn tranh Đông Hồ". Bài Tranh dân gian Việt Nam ghi một bức thường chỉ có 3 đến 5 màu.

Tranh Hàng Trống chim công và hoa mẫu đơn, treo dạng trục. Chú ý thân công xanh lam: màu chuyển đậm nhạt chứ không phẳng. Ảnh đăng trên báo Kiến Thức · nguồn: Pinterest, bài gốc kienthuc.net.vn

Tranh Hàng Trống vẽ gì: đề tài tranh Tết

Theo Wikipedia tiếng Việt, đề tài phong phú nhưng chủ yếu là tranh thờ, phục vụ đền phủ. Bên cạnh đó là "tranh chơi" để treo Tết:

• Tứ bình (bộ 4 bức), trong đó có Tứ quý (bốn mùa). Báo Kiến Thức mô tả bộ Tứ quý vẽ bốn loại cây tùng, cúc, trúc, mai ứng với bốn mùa.
• Nhị bình (bộ 2 bức) với các đề tài như Lý ngư vọng nguyệt (cá chép trông trăng) hoặc Chim công múa, "có tính cách cầu phúc, thái bình" (Wikipedia tiếng Việt).
• Cảnh dân dã như Chợ quê, Canh nông chi đồ.

Báo Kiến Thức giải nghĩa: cá chép trông trăng kết hợp cá chép (nghị lực vươn lên) với trăng (viên mãn), thể hiện ước vọng một năm mới nhiều thành tựu; tranh chim công "hàm ý chúc tụng đạt được công danh, phú quý". Về hình tượng cá chép, xem thêm bài tranh cá chép: ý nghĩa và cách đưa vào thiết kế.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt; báo Kiến Thức, 26/01/2020.

So sánh tranh Hàng Trống, Đông Hồ và Kim Hoàng

Ba dòng tranh hay bị nhầm vì cùng là tranh khắc gỗ miền Bắc, cùng có tranh Tết. Khác biệt nằm ở cách lên màu và tờ giấy.

Nguồn: Tranh Kim Hoàng, Wikipedia tiếng Việt; Tranh dân gian Việt Nam, Wikipedia tiếng Việt; Đại Đoàn Kết; phần Đông Hồ tóm từ bài tranh Đông Hồ: lịch sử, giấy điệp và bảng màu của ColorME.

Bảng tóm tắt để lưu lại. ColorME tổng hợp từ các nguồn ở trên.

Đặt hai bức cá chép cạnh nhau: ở bản Đông Hồ, vảy, lá sen, vây đỏ là mảng phẳng có ranh giới rõ; ở bản Hàng Trống, thân cá chuyển từ xám nhạt sang gần đen, viền vây chuyển từ cam sang màu giấy, dấu vết của ngọn bút nửa màu, nửa nước.

Trái: Hàng Trống "Lý ngư vọng nguyệt", ảnh Báo Ảnh Việt Nam (TTXVN). Phải: tranh Đông Hồ cá chép, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng (đã cắt viền nền của ảnh). Bố cục so sánh: ColorME.

Tranh Kim Hoàng dễ nhận nhất vì nền giấy đỏ. Wikipedia tiếng Việt kể con lợn Kim Hoàng được "hình tượng hoá", chiếc mũi giống một đám mây trong tranh cổ, khác con lợn tròn đầy của Đông Hồ.

Tranh Kim Hoàng "Lợn độc" trên nền đỏ: tai là một vòng xoắn, mũi như đám mây. Ảnh ghi nguồn baotanglichsu.vn (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) · pin của Pucktpr21 trên Pinterest

Cách nhận ra một bức tranh Hàng Trống

Gặp một bức tranh dân gian ở bảo tàng hay trong sách, kiểm tra lần lượt sáu điểm. Càng nhiều điểm khớp, càng nhiều khả năng đó là Hàng Trống:

1. Nhìn vào một mảng màu lớn (thân cá, đuôi công, mây). Có chuyển đậm nhạt bên trong mảng: nghiêng về Hàng Trống. Màu phẳng, đều như in: nghiêng về Đông Hồ.
2. Nhìn nền giấy. Nền đỏ hồng điều hoặc vàng: Kim Hoàng. Nền có ánh trắng điệp lấp lánh: Đông Hồ. Nền giấy dó trơn, thường được bồi dày: Hàng Trống.
3. Nhìn nét đen. Ở Hàng Trống, nét đen là lớp duy nhất in bằng ván; mọi màu nằm giữa các nét là màu tô tay, nên hai bản cùng mẫu thường khác nhau ở màu chứ không ở nét.
4. Nhìn khổ và cách treo. Tranh bộ khổ dài, bồi dày, có trục hai đầu để treo là kiểu quen của Hàng Trống.
5. Nhìn chữ. Nhiều bức Hàng Trống có cột chữ đề và triện đỏ, như ở bức cá chép và bức chim công phía trên. Lưu ý: Kim Hoàng cũng có thơ đề góc tranh, nên điểm này cần đi kèm điểm 1 và 2.
6. Nhìn đề tài. Tứ bình, tứ quý, cá chép trông trăng, chim công là đề tài quen của Hàng Trống, nhưng các dòng tranh có đề tài chung nên đây chỉ là điểm phụ.

Lưu ý: Wikipedia tiếng Anh ghi rằng tranh Hàng Trống đích thực ngày nay chủ yếu chỉ còn trong bảo tàng hoặc phòng tranh, nên muốn xem đúng lối vờn màu, bảo tàng là nơi chắc chắn nhất.

Tranh Hàng Trống hôm nay: mai một và những người giữ nghề

Wikipedia tiếng Việt viết rằng dòng tranh suy tàn trong thế kỷ 20; nhiều nhà làm tranh giải nghệ, có người đốt bỏ ván khắc, vì thú chơi tranh đã khác và nghề không đủ sống. Báo Đại Đoàn Kết thêm một lý do khiến nhiều mẫu quý mất đi: tranh thờ sau khi thờ cúng thường được hoá (đốt) đi.

Người được nhắc đến nhiều nhất là nghệ nhân Lê Đình Nghiên. Báo Văn Hoá (06/07/2023) viết ông "có lẽ là nghệ nhân cuối cùng còn lại của dòng tranh Hàng Trống" và là người duy nhất làm được mọi công đoạn của một bức tranh. Triển lãm "Đối thoại với dòng tranh dân gian Hàng Trống" tại Văn Miếu (6 đến 31/7/2023) có 29 tranh Hàng Trống trên giấy dó cùng 38 tác phẩm của các hoạ sĩ trẻ. Năm 2024, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam mở triển lãm 40 bức tranh truyện Hàng Trống, phối hợp với nhà nghiên cứu Phan Ngọc Khuê (Vietnam News, 19/03/2024).

Giới thiết kế cũng góp phần. Dự án Họa sắc Việt của Trịnh Thu Trang được báo Đầu Tư Tài Chính (09/01/2018) mô tả là dự án đầu tiên cung cấp tư liệu về màu sắc, hoạ tiết của tranh Hàng Trống để ứng dụng vào thiết kế hiện đại; triển lãm "The New Classics" của dự án (1/2018) có một khu riêng cho hoạ tiết và sản phẩm dùng màu Hàng Trống (Hanoi Grapevine). Hoạ sĩ Xuân Lam vẽ lại tranh dân gian trong dự án "Folk Painting: The Remake", trong đó có bức Lý ngư vọng nguyệt của Hàng Trống.

Lý ngư vọng nguyệt vẽ lại trong dự án "Folk Painting: The Remake". Tác giả: Xuân Lam · nguồn: xuanlam.com.vn, ảnh qua Pinterest. Bản quyền thuộc tác giả.

Cùng dự án, Xuân Lam vẽ lại "Gà và hoa hồng" gốc Đông Hồ: giữ bố cục, đề tài của tranh xưa nhưng dùng nét của riêng mình. Tác giả: Xuân Lam · nguồn: Pinterest, xuanlam.com.vn. Bản quyền thuộc tác giả.

Nguồn: báo Văn Hoá, 06/07/2023; Vietnam News, 19/03/2024; Đầu Tư Tài Chính, 09/01/2018; Hanoi Grapevine; trang dự án của Xuân Lam.

Bảng màu tranh Hàng Trống đo bằng công cụ

Để có mã màu thật thay vì đoán, ColorME đưa ảnh bức Lý ngư vọng nguyệt ở đầu bài vào công cụ Trích xuất bảng màu, không đăng nhập, ngày 04/11/2026. Trước khi đưa vào, dải dưới cùng của ảnh có logo nguồn được cắt bỏ để logo không lẫn vào kết quả. Theo phần câu hỏi thường gặp của trang công cụ: "Có. Công cụ miễn phí, không cần đăng nhập và không giới hạn số ảnh." và "Màu được phân tích ngay trên trình duyệt của bạn, không cần tải ảnh lên máy chủ để xử lý. ColorME chỉ nhận một ảnh bảng màu (các ô màu kèm mã HEX, không có ảnh của bạn) để theo dõi cách công cụ được dùng."

Kết quả thật của công cụ với 6 màu: be #CEC1B3 (37%), xanh than #2B3E47 (29%), xanh biển #327EA0 (13%), xám đá #6F7073 (12%), nâu cát #C79579 (5%), xanh pastel #D6D9DE (4%). Công cụ tự đặt tên bảng là "Xanh biển & nâu cát".

Đọc kết quả cho đúng:

• Nền giấy chiếm nhiều nhất: be #CEC1B3 chiếm 37% vì ảnh chụp cả phần giấy quanh con cá.
• Màu cam rất ít: viền cam quanh vây, thứ đập vào mắt đầu tiên, chỉ nằm trong nâu cát #C79579 (5%). Ở chế độ 8 màu, công cụ tách được cam #D3936F, cũng chỉ 4%.
• Bảng 6 màu chưa cho thấy phần vờn, vì các bậc đậm nhạt được gom về vài màu đại diện. Muốn thấy vờn màu, bấm vào từng điểm trên ảnh để lấy mã tại đúng điểm đó.

Lấy mã từng điểm dọc vây đuôi cho dãy cam #D59067, be hồng #D7B39D, xám #AEAAA9, xám đậm #6A6667, gần đen #3B3A40; thân cá đi từ cam #DD966C qua bốn bậc xám đến #3F4042; nước có #8ED7F7, #14578C và #08345B. Năm bậc trong một mảng màu là điều khó có được khi mỗi màu đến từ một ván in phẳng.

Hàng trên: 6 màu chủ đạo kèm tỉ lệ diện tích. Ba hàng dưới: mã màu lấy tại từng điểm, xếp từ nhạt đến đậm. Số đo trên một ảnh chụp, nên chịu ảnh hưởng của ánh sáng và độ cũ của giấy. Bảng: ColorME.

Chưa thử trong lần chạy này: nút Xuất và Sao chép CSS; chưa đo trên bản quét độ phân giải cao hay bản gốc trong bảo tàng.

5 bài học thiết kế từ tranh Hàng Trống

1. Nét giữ hình, màu làm phần còn lại. Một ván nét phải đủ rõ để giữ hình trước khi có màu. Vẽ minh hoạ bằng nét trước; nếu nét đứng được một mình, màu đặt lên sẽ không làm hình nhoè.
2. Có chuyển sắc nhưng vẫn là phong cách phẳng. Cách vờn màu ở đây không dựng khối theo một nguồn sáng; màu chỉ nhạt dần trong một mảng có viền. Trong Illustrator hay Figma, cách gần nhất là gradient ngắn bên trong mảng, từ màu đậm ở mép sang màu nền, rồi đặt nét lên trên.
3. Viền hoạ tiết làm khung. Ở bức cá chép, sóng và rong phủ phần dưới, phần trên chừa giấy trống cho trăng và cột chữ. Với bao bì, dồn hoạ tiết vào một dải viền và để trống phần giữa cho tên thương hiệu.
4. Cột chữ dọc và triện đỏ. Lời đề trên tranh giúp "làm cân đối thêm bố cục" (Đại Đoàn Kết). Thay vì font giả thư pháp, đặt một cột chữ dọc bằng font serif sạch và một ô vuông đỏ nhỏ.
5. Màu nhấn ít mà mạnh. Cam chỉ 4 đến 5% diện tích nhưng là thứ được nhớ. Giữ một màu nền lớn, hai màu chính và một màu nhấn dùng tiết kiệm.

Ứng dụng: hộp quà Tết 2027 theo bảng màu Hàng Trống

Bản mẫu dưới đây dùng cho một thương hiệu tự đặt tên là Hiên Ngói (tiệm mứt Tết giả định, không phải thương hiệu có thật). Mọi mã màu lấy từ số đo ở trên: xanh #08345B, #14578C, #8ED7F7, cam #DD966C, nền giấy và nét gần đen #3B3A40. Hoạ tiết sóng là hình ColorME tự vẽ đơn giản để minh hoạ cách vờn màu bằng gradient, không chép lại tranh gốc.

Bản mẫu giả định của ColorME: viền sóng ở trên và dưới, vầng trăng chuyển từ kem sang cam, cột chữ dọc "Xuân Đinh Mùi 2027" với triện đỏ, thiệp đi kèm và thẻ treo cùng bảng màu.

Khi mượn tinh thần Hàng Trống cho sản phẩm thương mại: không đưa hình tranh thờ lên bao bì hay đồ dùng hằng ngày; không cắt ghép tranh của nghệ nhân, hoạ sĩ khi chưa được phép, mà học cách họ dùng nét, màu, bố cục rồi tự vẽ; ghi rõ nguồn cảm hứng khi kể câu chuyện thương hiệu. Muốn luyện tay vẽ nét và tô màu chuyển sắc trên máy, có thể tham khảo khoá Digital Painting của ColorME. Nếu thích chất liệu truyền thống có chiều sâu màu khác hẳn, xem thêm bài tranh sơn mài Việt Nam: vật liệu, quy trình và bảng màu.

Câu hỏi thường gặp về tranh Hàng Trống

Tranh Hàng Trống là gì?

Tranh Hàng Trống là dòng tranh dân gian làm chủ yếu ở phố Hàng Trống, Hàng Nón của Hà Nội xưa (nay thuộc Hoàn Kiếm). Tranh in một ván nét đen rồi tô màu bằng tay theo lối vờn màu, gồm tranh thờ và tranh Tết.

Tranh Hàng Trống khác tranh Đông Hồ như thế nào?

Tranh Đông Hồ in toàn bộ bằng ván khắc, mỗi màu một ván, nên mảng màu phẳng; giấy là giấy điệp. Tranh Hàng Trống chỉ in nét đen, màu tô tay nên có chuyển đậm nhạt; giấy là giấy dó bồi dày. Đông Hồ là tranh làng ở Bắc Ninh, Hàng Trống là tranh phố ở Hà Nội.

Tranh Hàng Trống in trên giấy gì?

Theo Wikipedia tiếng Việt, tranh in trên giấy dó bồi dày hay giấy báo khổ rộng; tuỳ tranh, bồi một đến ba lớp. Wikipedia tiếng Anh gọi đó là giấy Xuyến chỉ.

Tranh Kim Hoàng khác tranh Hàng Trống ở điểm nào?

Tranh Kim Hoàng in trên giấy hồng điều hoặc giấy vàng tàu nên gọi là tranh đỏ, in hai lần (in nhá rồi in đồ) và tô màu đậm đặc, nét bút nhanh. Tranh Hàng Trống in một lần nét đen trên giấy dó và vờn màu để có chỗ đậm, chỗ nhạt.

Ba dòng tranh dân gian tiêu biểu của Việt Nam là gì?

Trang thông tin tỉnh Hà Tĩnh nêu ba dòng tranh tiêu biểu là tranh Hàng Trống, tranh điệp Đông Hồ và tranh đỏ Kim Hoàng. Bài Tranh dân gian Việt Nam trên Wikipedia tiếng Việt kể thêm tranh làng Sình ở Huế trong các dòng tranh chính.

Tranh Hàng Trống hiện nay còn được làm không?

Rất ít. Wikipedia tiếng Anh viết truyền thống này gần như đã mất và tranh đích thực chủ yếu còn trong bảo tàng, phòng tranh. Báo Văn Hoá năm 2023 gọi nghệ nhân Lê Đình Nghiên là người có lẽ cuối cùng còn làm được mọi công đoạn của tranh Hàng Trống.