Cách vẽ khủng long: giải phẫu cơ bản, 5 loài dễ vẽ và phong cách cute, realistic

Cách vẽ khủng long theo lối creature design: dựng khối, đường chuyển động chữ S, chân kiểu chim và chân cột; đặc điểm T. rex, Triceratops, Stegosaurus, Brachiosaurus, Velociraptor; phong cách cute, chibi, paleoart, flat; màu da, lông vũ và các lỗi hay gặp, kèm 15 tranh thật có ghi nguồn.

Trả lời nhanh: Cách vẽ khủng long dễ nhất là coi nó như một bài thiết kế sinh vật (creature design): dựng một khối thân, kéo một đường cong chữ S đi từ đầu, qua cổ, qua lưng ra tới chóp đuôi, rồi mới gắn chân và chi tiết. Mỗi loài được nhận ra nhờ một hai đặc điểm hình bóng (silhouette): T. rex đầu to tay ngắn, Triceratops có diềm cổ và ba sừng, Stegosaurus có hàng phiến trên lưng và gai đuôi, khủng long cổ dài có cổ dài và chân như cột, Velociraptor có lông vũ và móng hình lưỡi liềm. Bảng dưới đây giúp bạn chọn điểm bắt đầu.

Một trang ký hoạ: cùng một loài được vẽ ở nhiều góc đầu và nhiều dáng. Hãy để ý cách hoạ sĩ bắt đầu bằng hình rất thô (hình hộp cho đầu, quả trứng cho thân) rồi mới gắn răng, vảy và nếp da.

Tranh minh hoạ trong bài là tác phẩm thật của các hoạ sĩ, tìm qua Pinterest, cộng một bức tranh cũ đã thuộc phạm vi công cộng; tên tác giả và nguồn ghi ngay dưới mỗi bức, bản quyền thuộc về tác giả. Các bước vẽ nằm ở phần chữ, bạn đọc bước rồi nhìn tranh để thấy kết quả. Các thông tin khoa học trong bài lấy từ Wikipedia tiếng Anh và tiếng Việt, có ghi nguồn ở cuối bài. Nếu bạn đã đọc bài cách vẽ con chó, phần dựng khối dưới đây sẽ rất quen: khủng long cũng là một "loài vật bốn khối", chỉ khác là đuôi quan trọng không kém đầu.

Giải phẫu khủng long qua hình khối

Bạn không cần học cổ sinh vật học để vẽ khủng long cho có hồn, nhưng năm ý dưới đây quyết định bức vẽ "tin được" hay trông như đồ chơi nhựa.

1. Khối thân và đường chuyển động hình chữ S

Bắt đầu bằng một quả trứng cho thân (phần hông và bụng). Rồi kéo một đường cong duy nhất đi từ mõm, qua cổ, qua lưng, ra tới chóp đuôi. Đây là đường chuyển động (line of action). Ở khủng long ăn thịt, đường này thường là chữ S nằm ngang: cổ cong lên, lưng gần thẳng, đuôi duỗi ra sau. Ở khủng long cổ dài, đường này là một vòng cung lớn. Khi đường chuyển động đẹp, bức tranh đã có dáng trước khi bạn vẽ một cái vảy nào.

2. Đuôi để giữ thăng bằng cho đầu

Theo Wikipedia, đuôi của Tyrannosaurus nặng và khá dài, để cân lại phần đầu và thân đồ sộ; các nhà nghiên cứu hiện nay dựng T. rex với thân gần song song mặt đất, đuôi duỗi ra sau để cân phần đầu. Hãy vẽ khủng long đi hai chân như một cái bập bênh: điểm tựa là hông, đầu ở một đầu, đuôi ở đầu kia. Nếu đầu to mà đuôi ngắn, nhìn sẽ thấy "sắp ngã".

3. Chân kiểu chim và chân kiểu cột

Khủng long có chân dựng thẳng dưới thân, giống chim và nhiều loài thú, chứ không dạng sang hai bên như thằn lằn hay cá sấu. Có hai kiểu chân bạn cần thuộc:

• Chân kiểu chim (khủng long ăn thịt như T. rex, Velociraptor): đùi ngắn và dày, cẳng dài, bàn chân đứng trên ngón. Chim là khủng long còn sống ngày nay, và chỗ "đầu gối gập ra sau" mà bạn thấy ở chân chim thật ra là cổ chân. Vẽ chân sau thành hình chữ Z: đùi hướng về trước, cẳng chéo ra sau, bàn chân trên ngón.
• Chân kiểu cột (khủng long cổ dài): bốn chân thẳng và dày như cột nhà, đỡ một thân rất nặng. Wikipedia mô tả Brachiosaurus có chân "mảnh, hình cột". Ở đây không có chữ Z, chỉ có trụ thẳng với bàn chân tròn to.

Phần cơ "bọc" lên bộ xương T. rex. Nhìn phần đùi: khối cơ to nhất nằm ở hông và đùi, nối tiếp vào gốc đuôi. Đó là lý do khi vẽ, đùi và gốc đuôi phải dày, không phải một ống mảnh gắn vào thân.

4. Đầu và hộp sọ: chọn một hình khối

Mỗi nhóm khủng long có một hình đầu dễ nhớ: khủng long ăn thịt lớn có đầu như một hình hộp dài, sâu, miệng kéo tới sau mắt; Triceratops có đầu hình tam giác với cái mỏ như mỏ vẹt; khủng long cổ dài có đầu nhỏ xíu so với thân. Vẽ đầu bằng khối trước, sau đó mới đặt hốc mắt, lỗ mũi, đường miệng. Đừng "dán da" quá sát lên xương sọ, phần lỗi thường gặp ở cuối bài sẽ nói rõ.

Đầu T. rex nhìn nghiêng: hoạ sĩ dựng hộp sọ như một khối hộp sâu, rồi đánh bóng ở dưới gò má và quanh mắt. Hai cánh tay ngắn đặt ngay dưới ngực, nhỏ hẳn so với chân sau, là "chữ ký" của loài.

5. Tay khủng long ăn thịt không úp xuống

Wikipedia ghi rằng khủng long chân thú (theropod) không xoay được cẳng tay để lòng bàn tay úp xuống đất; ở Velociraptor, cấu trúc cổ tay buộc bàn tay giữ ở tư thế lòng bàn tay quay vào trong. Nói cách khác, hai bàn tay của chúng hướng vào nhau như đang vỗ tay, chứ không cụp xuống như tay thỏ.

5 loài khủng long dễ vẽ và đặc điểm nhận ra từng loài

Cách luyện hiệu quả nhất là vẽ hình bóng: tô kín cả hình bằng màu đen. Nếu nhìn bóng đen mà vẫn biết là loài nào, bạn đã nắm được đặc điểm chính.

T. rex (Tyrannosaurus rex): đầu to, tay ngắn

Theo Wikipedia, T. rex là khủng long ăn thịt đi hai chân, có hộp sọ rất lớn được cân bằng bởi một cái đuôi dài và nặng. Hai chi trước ngắn nhưng khoẻ, chỉ có hai ngón có vuốt và dài khoảng 1 mét; ngược lại, chân sau thuộc loại dài nhất so với cơ thể trong nhóm khủng long chân thú. Mẫu hoá thạch đầy đủ nhất dài khoảng 12,3 đến 12,4 mét. Khi vẽ, hãy phóng đại đúng ba điều: đầu sâu và to, tay ngắn hai ngón, chân sau dài và khoẻ.

Bản vẽ T. rex kiểu paleoart: góc nhìn từ thấp lên làm đầu và ngực thật đồ sộ. Nhìn màu: lưng sẫm, bụng nhạt dần. Đây là kiểu phối màu "đổ bóng ngược" sẽ nói ở phần màu da.

Triceratops: diềm cổ và ba sừng

Wikipedia mô tả Triceratops với một diềm xương lớn sau đầu, ba sừng trên hộp sọ và thân to đi bốn chân, dáng hình gợi nhớ tê giác. Hai sừng dài mọc trên mắt, một sừng ngắn trên mũi, miệng là một cái mỏ. Khi vẽ, dựng đầu bằng một hình tam giác (mỏ ở đỉnh), rồi gắn một hình quạt to phía sau làm diềm cổ. Diềm cổ lớn gần bằng đầu thì nhìn mới ra Triceratops.

Hai Triceratops húc nhau, vẽ bằng một màu chì đỏ. Nhìn cách hoạ sĩ dùng nét: diềm cổ có viền gợn và hoa văn tròn, còn thân chỉ cần vài đường gân để gợi nếp da. Ít màu vẫn đủ có khối.

Stegosaurus: phiến lưng và gai đuôi

Theo Wikipedia, Stegosaurus là khủng long ăn cỏ bốn chân, nổi bật với các phiến đứng hình cánh diều dọc theo lưng và gai ở đuôi; nhờ tổ hợp phiến và gai đuôi này mà nó là một trong những loài dễ nhận ra nhất. Ngày nay các nhà khoa học cho rằng gai đuôi chủ yếu để tự vệ, còn phiến lưng có lẽ để phô diễn. Đặc điểm hình dáng khi vẽ: đầu nhỏ thấp gần mặt đất, lưng vồng lên cao nhất ở hông, chân trước ngắn hơn chân sau, phiến to nhất nằm trên hông rồi nhỏ dần về hai phía.

Hai cách vẽ nét cho cùng một loài: bản của Matt Dempsey dùng nét mảnh và chấm (stipple) gợi da sần, bản của Paul Heaston dùng mực đánh bóng bằng nét gạch chéo. Cả hai đều cho thấy lưng cao nhất ở hông, phiến to nhất trên hông và đầu nhỏ so với thân.

Brachiosaurus và Brontosaurus: cổ dài, chân cột

Wikipedia mô tả Brachiosaurus như mọi khủng long cổ dài (sauropod): đi bốn chân, hộp sọ nhỏ, cổ dài, thân lớn, đuôi dài và chân hình cột. Điểm riêng của Brachiosaurus là chân trước dài hơn chân sau, nên lưng dốc từ vai xuống hông và đuôi tương đối ngắn. Brontosaurus thì ngược lại: chân trước ngắn và chắc, chân sau dài và dày, đuôi dài kết thúc như một cái roi. Vẽ đúng chiều dốc của lưng là cách nhanh nhất để phân biệt hai loài.

Ký hoạ trên trang sổ: chỉ cần đầu nhỏ và cái cổ dài vươn lên giữa hàng cây là đã nói được kích thước. Đây là bài tập đẹp cho người mới: không cần vẽ cả thân.

Một đàn Brachiosaurus: nhìn chân trước cao hơn chân sau và đường lưng dốc xuống phía đuôi. Hoạ sĩ dùng cây cao làm thước đo để thấy chúng lớn tới đâu.

Velociraptor: có lông vũ, móng lưỡi liềm

Wikipedia mô tả Velociraptor là khủng long ăn thịt đi hai chân, có lông vũ, đuôi dài và một móng lớn hình lưỡi liềm ở mỗi chân sau; móng này có thể dài hơn 6,5 cm theo mép ngoài. Một mẫu hoá thạch có các "núm gắn lông" trên xương cẳng tay, là bằng chứng trực tiếp cho lông vũ dạng cánh. Velociraptor thật chỉ to cỡ một chú gà tây, nhỏ hơn nhiều so với hình ảnh quen thuộc trên phim. Vì vậy khi vẽ, hãy nghĩ tới một chú chim săn mồi không biết bay: thân phủ lông, cánh tay có lông dài, đuôi thẳng, móng lưỡi liềm co lên khỏi mặt đất.

Velociraptor vẽ theo hiểu biết mới: lông phủ khắp thân, lông dài trên cánh tay gập sát thân như cánh chim, đuôi thẳng có lông xoè ở chóp. Nhìn móng lưỡi liềm ở chân sau được co lên khỏi mặt đất.

Một cách phối màu khác cho cùng loài: lông nâu vàng, cánh đỏ nâu và vằn sẫm trên đuôi. Lông làm hình bóng tròn và mềm hơn hẳn kiểu "thằn lằn trọc" cũ.

Thêm một loài hay bị nhầm: Pteranodon không phải khủng long

Thằn lằn bay (pterosaur) như Pteranodon thường bị gọi là "khủng long bay", nhưng theo Wikipedia, khủng long được định nghĩa là hậu duệ của tổ tiên chung gần nhất của hai nhóm Saurischia và Ornithischia, và định nghĩa này không bao gồm thằn lằn bay. Chúng là họ hàng gần của khủng long, không phải khủng long. Nếu bạn vẽ một bộ tranh "khủng long", vẫn có thể thêm Pteranodon làm nhân vật phụ, chỉ cần đừng ghi sai tên. Đặc điểm: mào dài hướng ra sau đầu, mỏ dài không răng, cánh là màng da căng từ ngón tay rất dài.

Bước cuối của một bài hướng dẫn vẽ Pteranodon: mào và mỏ tạo thành một đường thẳng dài xuyên qua đầu, cánh là hai tam giác dài. Chỉ vài nét đã ra loài.

Phong cách: cute, chibi, realistic (paleoart) và flat

Cùng một chú T. rex có thể vẽ theo nhiều cách. Chọn phong cách trước khi vẽ giúp bạn biết nên phóng đại cái gì và bỏ cái gì.

Cute và chibi

Phong cách cute dùng ba thủ thuật: đầu to (có khi bằng cả thân), chân ngắn và tròn, mọi góc đều được bo tròn. Mắt đặt thấp và xa nhau, miệng chỉ là một nét. Cái khó là vẫn phải giữ một đặc điểm nhận dạng: Triceratops cute vẫn cần diềm cổ và sừng, Stegosaurus cute vẫn cần phiến lưng. Bài cách vẽ chibi tỉ lệ 2 đầu, 3 đầu có các tỉ lệ bạn có thể đem áp thẳng cho khủng long.

Triceratops cute theo từng bước: đầu là nửa hình tròn, diềm cổ là một vòng răng cưa phía sau, thân chỉ là một khối nhỏ với bốn chân ngắn. Đặc điểm loài (diềm và ba sừng) vẫn còn đủ.

Khủng long cute theo kiểu minh hoạ sách: mỗi loài một màu chính, hình đơn giản, không viền đen. Cổ dài của khủng long cổ dài được dùng làm "kệ sách", phiến lưng Stegosaurus thành những cuốn sách, một cách kể chuyện bằng chính đặc điểm loài.

Realistic và paleoart

Paleoart là tranh dựng lại sinh vật cổ dựa trên bằng chứng khoa học. Người vẽ paleoart dựng bộ xương, đắp cơ, rồi mới phủ da, vảy hoặc lông, và luôn kiểm tra tỉ lệ với tài liệu. Theo Wikipedia, cuốn sách All Yesterdays (2012) của John Conway, C. M. Kösemen và nhà cổ sinh vật học Darren Naish đã khởi xướng cách nghĩ "suy đoán có lý": được phép thêm mô mềm, mỡ, lông, miễn là hợp lý với những gì đã biết. Nếu bạn thích phong cách này, hãy bắt đầu bằng các bức vẽ nét như hai tranh Stegosaurus ở trên, rồi mới học tô màu.

Flat, vector và nhân vật hoạt hình

Phong cách phẳng giảm khủng long thành vài mảng màu lớn, ít hoặc không có bóng, rất hợp làm sticker, icon, hoạ tiết vải. Phong cách nhân vật hoạt hình thì đẩy biểu cảm: mắt to, miệng linh hoạt, tư thế giống người. Một bài tập hay của người làm thiết kế nhân vật là vẽ cùng một nhân vật với nhiều cảm xúc: giữ nguyên hình đầu, chỉ đổi hình miệng, mí mắt và tư thế cổ, để nhân vật lúc nào cũng nhận ra được. Bức tranh khủng long đọc sách ở trên là ví dụ của phong cách phẳng: mỗi loài một màu chính, không viền đen, bóng chỉ là một mảng nhạt dưới chân.

Màu da, vảy, lông và cách chọn bảng màu

Màu thật của đa số khủng long chưa ai biết chắc, nên bạn có nhiều tự do. Nhưng có vài điều đã có bằng chứng, dùng chúng sẽ làm bức tranh thuyết phục hơn:

• Vảy: Wikipedia nhắc một nghiên cứu năm 2017 xem lại các dấu da của họ Tyrannosaurus, trong đó một mẫu T. rex có các mảng vảy nhỏ xếp như khảm ở đuôi, hông và cổ. Khi vẽ, vảy không cần vẽ hết từng cái: chỉ vẽ rõ ở chỗ sáng và viền, còn lại gợi bằng mảng.
• Lông: Wikipedia ghi rằng hoá thạch cho thấy chim là khủng long có lông vũ, tiến hoá từ khủng long chân thú. Các loài nhỏ như Velociraptor nên vẽ có lông; với T. rex lớn thì đến nay vẫn còn tranh luận.
• Đổ bóng ngược (countershading): lưng sẫm, bụng sáng. Theo Wikipedia, khủng long ăn cỏ Psittacosaurus có vẻ có kiểu màu này. Áp dụng cho hầu hết khủng long là an toàn, và nó còn giúp khối thân trông tròn hơn.
• Hoa văn: vằn, đốm, mảng màu ở đầu hoặc diềm cổ. Đặt hoa văn rõ nhất ở chỗ muốn người xem nhìn vào trước (đầu, diềm cổ, phiến lưng).

Cách chọn bảng màu nhanh: lấy màu từ một loài vật thật sống cùng môi trường (chim săn mồi, thằn lằn, voi, tê giác), giữ 1 màu chính, 1 màu phụ, 1 màu nhấn. Nếu bạn tô bằng màu nước, các kỹ thuật loang và chồng màu trong bài tranh màu nước cho người mới rất hợp để làm da và vảy.

Cách vẽ khủng long từng bước

Quy trình dưới đây dùng cho mọi loài và mọi phong cách. Mỗi bước có một bức tranh trong bài để bạn đối chiếu.

1. Dựng khối. Một quả trứng cho thân, một hình hộp hoặc tam giác cho đầu, hai hình trụ cho đùi. Vẽ nhẹ tay, không quan tâm chi tiết. Đối chiếu: trang ký hoạ của Márcio L. Castro ở đầu bài, các dáng phác chỉ có khối.
2. Kéo đường chuyển động. Một đường cong đi từ mõm qua cổ, lưng, ra chóp đuôi. Kiểm tra cái bập bênh: hông là điểm tựa, đầu và đuôi cân nhau. Đối chiếu: Velociraptor của Jack Mayer Wood, từ mõm qua lưng ra chóp đuôi là một đường liền, và hình cơ bắp T. rex của Scott Hartman với thân nằm ngang cân giữa đầu và đuôi.
3. Gắn chân và tay. Chân chim hình chữ Z cho khủng long ăn thịt, chân cột cho khủng long cổ dài; đùi dày nối liền vào gốc đuôi. Tay khủng long ăn thịt quay lòng bàn tay vào trong. Đối chiếu: hình cơ bắp T. rex của Scott Hartman và Velociraptor của Jack Mayer Wood.
4. Thêm đặc điểm loài và chi tiết. Sừng, diềm cổ, phiến lưng, móng, lông. Sau đó mới tới vảy, nếp da, răng. Đối chiếu: Triceratops của PaleoPastori và hai bản vẽ nét Stegosaurus.
5. Tô màu. Tô mảng sáng tối lớn trước (lưng sẫm, bụng sáng), rồi hoa văn, cuối cùng mới tới điểm sáng trên mắt, răng, vảy. Đối chiếu: màu lưng và bụng trong tranh T. rex của RJ Palmer và Velociraptor của Candela Riveros.

Nếu đây là lần đầu bạn vẽ động vật, bài cách vẽ con mèo dễ thương là bài khởi động tốt: ít bộ phận hơn, nhưng cùng một cách dựng khối.

Lỗi thường gặp khi vẽ khủng long

• T. rex đứng thẳng, kéo đuôi trên đất: Wikipedia ghi rằng T. rex từng được vẽ như một "cái kiềng ba chân", thân dựng gần thẳng đứng, đuôi kéo lê trên mặt đất như chuột túi. Ngày nay thân được vẽ gần nằm ngang, đuôi duỗi thẳng ra sau. Tranh của Charles R. Knight năm 1919 bên dưới là ví dụ cho tư thế cũ.
• Tay thỏ: vẽ bàn tay khủng long ăn thịt úp xuống như tay thỏ hoặc tay chó. Hãy xoay lòng bàn tay vào trong.
• Da dán sát xương: Wikipedia gọi lối vẽ này là "shrink-wrapping": da căng sát bộ xương, bỏ qua sụn, mỡ, lông, làm đầu trông như cái sọ phủ màng, thấy rõ cả hốc xương. Động vật thật không trông giống bộ xương của nó; hãy cho thêm thịt ở má, cổ, đùi.
• Velociraptor to bằng người, không lông: loài thật nhỏ cỡ gà tây và có lông vũ.
• Chân dạng như thằn lằn: khủng long có chân dựng thẳng dưới thân. Nếu bạn vẽ chân chìa ngang sang hai bên, nhìn sẽ giống cá sấu hơn.
• Đầu và đuôi không cân: đầu to mà đuôi ngắn, hoặc ngược lại, làm cả dáng mất thăng bằng.

Tư thế cũ: T. rex dựng gần thẳng đứng, đuôi kéo trên đất. Đây là cách các nhà khoa học hình dung loài này vào đầu thế kỷ 20. So với hình cơ bắp T. rex của Scott Hartman ở đầu bài để thấy dáng mới: thân nằm ngang, đuôi duỗi thẳng.

Luyện tiếp từ đâu

Một lịch tập gọn: tuần đầu, mỗi ngày vẽ 10 hình bóng đen của 5 loài trong bài; tuần thứ hai, chọn một loài và vẽ một trang ký hoạ nhiều góc như trang của Márcio L. Castro; tuần thứ ba, vẽ cùng loài đó ở hai phong cách, cute và realistic. Nếu bạn cần thêm đề tài để luyện tay, bài vẽ tranh đơn giản đẹp: 30 ý tưởng có nhiều gợi ý. Muốn làm sticker khủng long dạng ô vuông, bài vẽ pixel art online là một hướng vui để thử.

Khi chuyển sang vẽ trên máy, bài vẽ digital cho người mới giúp bạn chọn thiết bị và phần mềm. Còn nếu bạn muốn học vẽ digital có lộ trình, từ dựng hình, ánh sáng đến tô màu cho nhân vật và sinh vật, khoá Digital Painting của ColorME là bước tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp về cách vẽ khủng long

Cách vẽ khủng long đơn giản nhất cho người mới là gì?

Bắt đầu bằng một quả trứng cho thân, một hình hộp cho đầu, rồi kéo một đường cong từ mõm qua lưng ra tới chóp đuôi. Gắn chân sau và tay, sau đó mới thêm đặc điểm loài như sừng hoặc phiến lưng. Loài dễ nhất để bắt đầu là khủng long cổ dài vì chỉ có thân, cổ, đuôi và bốn chân cột.

Vẽ T. rex thế nào cho đúng?

Vẽ thân gần nằm ngang chứ không dựng đứng, đuôi duỗi thẳng ra sau để cân đầu. Đầu sâu và to, hai tay rất ngắn với hai ngón, chân sau dài và khoẻ, đứng trên ngón như chân chim.

Làm sao vẽ khủng long cute?

Phóng to đầu gần bằng thân, rút chân ngắn và tròn, bo tròn mọi góc, đặt mắt thấp và xa nhau. Giữ lại đúng một đặc điểm loài, ví dụ diềm cổ của Triceratops hay phiến lưng của Stegosaurus, để người xem vẫn nhận ra.

Khủng long có lông không?

Có, ít nhất là nhiều loài. Hoá thạch cho thấy chim là khủng long có lông vũ, và Velociraptor có dấu gắn lông trên xương cẳng tay. Với T. rex lớn thì vẫn còn tranh luận, nhưng đã tìm thấy dấu da có vảy ở đuôi, hông và cổ.

Pteranodon có phải là khủng long không?

Không. Pteranodon là thằn lằn bay, một nhóm họ hàng gần của khủng long nhưng nằm ngoài định nghĩa khủng long. Bạn vẫn có thể vẽ nó chung tranh, chỉ cần gọi đúng tên.

Nên tô màu khủng long thế nào?

Bắt đầu bằng lưng sẫm, bụng sáng (đổ bóng ngược), rồi thêm hoa văn như vằn, đốm ở đầu, diềm cổ hoặc phiến lưng. Lấy bảng màu từ loài vật thật như chim, thằn lằn, tê giác và giữ 1 màu chính, 1 màu phụ, 1 màu nhấn.

Muốn vẽ khủng long kiểu realistic thì học gì trước?

Học dựng khối và đường chuyển động trước, sau đó xem hình bộ xương và cơ của loài bạn vẽ, tập vẽ nét đánh bóng, rồi mới tới màu và chất liệu da. Tranh paleoart luôn đi từ xương ra da.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia tiếng Anh: Dinosaur, Tyrannosaurus, Triceratops, Stegosaurus, Brachiosaurus, Brontosaurus, Velociraptor, Pterosaur, Theropoda, Countershading, Paleoart, Digitigrade.
• Wikipedia tiếng Việt: Khủng long.
• Tranh của Charles R. Knight (1919) thuộc phạm vi công cộng, bản lưu trên Wikimedia Commons.