Tutorial · 04/11/2026
Tranh lụa Việt Nam: chất liệu, kỹ thuật vờn màu, các hoạ sĩ tiêu biểu và cách nhận ra tranh lụa
COLOR ME04/11/2026 · 21 phút đọc · 1 lượt xem
Tranh lụa là gì, tranh lụa Việt Nam hình thành từ Trường Mỹ thuật Đông Dương ra sao, vật liệu (lụa, khung, hồ, màu), kỹ thuật vờn màu, lót màu mặt sau, rửa lụa, các hoạ sĩ tiêu biểu, cách nhận ra tranh lụa, bảo quản và bài tập vẽ hoa sen đầu tiên.
Trả lời nhanh: Tranh lụa là tranh vẽ bằng mực và màu (màu nước, phẩm, về sau thêm bột màu, tempera) lên tấm lụa tơ tằm căng trên khung gỗ. Dòng tranh này có gốc từ hội hoạ Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam; tranh lụa hiện đại Việt Nam thành hình từ những năm 1930 quanh Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Cái đẹp riêng của tranh lụa nằm ở cách vẽ: màu rất loãng, chồng nhiều lớp từ nhạt đến đậm (giới vẽ hay gọi là "vờn"), có khi rửa lụa rồi vẽ tiếp, nên màu ngấm vào thớ vải, mềm và trong, vẫn nhìn thấy sợi lụa bên dưới.
| Câu hỏi | Tranh lụa |
|---|---|
| Vẽ trên gì | Lụa tơ tằm mỏng, hơi thưa, căng trên khung gỗ |
| Vẽ bằng gì | Mực, màu nước, phẩm; về sau có bột màu, tempera, phấn màu |
| Cách lên màu | Nhiều lớp mỏng từ nhạt đến đậm, rửa lụa giữa các lớp, có thể lót màu ở mặt sau |
| Nhìn ra sao | Màu mềm, ít mảng đậm gắt, thấy thớ lụa đan ô khi nhìn gần |
| Hoạ sĩ tiêu biểu | Nguyễn Phan Chánh, Mai Trung Thứ, Lê Phổ, Lê Văn Đệ, Nguyễn Thụ |
| Xem tranh thật ở đâu | Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội |
Đừng nhầm tranh lụa với "in lụa": in lụa là kỹ thuật in lưới (screen printing) dùng trong in áo, in bao bì, không phải vẽ tay trên lụa; nếu bạn đang tìm cách in, xem bài in UV và in lụa khác gì. Bài này nằm trong chuỗi bài về chất liệu hội hoạ, bắt đầu từ hội hoạ là gì và 8 chất liệu vẽ tranh.
Về hình ảnh: tranh của các danh hoạ tranh lụa Việt Nam vẫn còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, nên bài chỉ nhắc tên và năm sáng tác bằng chữ. Hình minh hoạ là tranh lụa cổ Đông Á đã thuộc phạm vi công cộng do Bảo tàng Metropolitan (The Met, New York) công bố, cùng hai ảnh quá trình vẽ trên lụa của hoạ sĩ Diane Hill tìm qua Pinterest (bản quyền thuộc về tác giả, chỉ cắt bớt mép để không lộ tay người vẽ); tên tác giả và nguồn ghi ngay dưới mỗi hình.
Tranh lụa là gì: từ tranh lụa cổ đến tranh lụa hiện đại
Theo Wikipedia tiếng Việt, tranh lụa là loại hình nghệ thuật có từ lâu đời ở Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam và Hàn Quốc: các loại màu (hạt màu trộn với keo thực vật hoặc keo động vật) được vẽ trên vật liệu đỡ là tấm vải lụa. Ở Việt Nam còn giữ được một số bức chân dung vẽ trên lụa từ thời Hậu Lê và thời Nguyễn, như chân dung Nguyễn Trãi, Phùng Khắc Khoan, Phan Huy Ích, phần lớn không rõ tác giả.
Tranh lụa hiện đại Việt Nam ra đời từ thập niên 1930 và khác tranh lụa cổ ở cách làm. Tranh lụa cổ thường vẽ thẳng lên lụa khô. Tranh lụa hiện đại giống như nhuộm đi nhuộm lại màu lên mặt lụa: lụa căng trên khung gỗ, trong lúc vẽ hoạ sĩ có thể rửa lụa nhiều lần rồi vẽ tiếp cho tới khi ưng ý. Chính kiểu làm việc này tạo ra vẻ mềm, mờ và sâu mà người xem nhận ra ngay ở tranh lụa Việt Nam.
Nếu đặt cạnh các chất liệu Việt khác: tranh sơn mài đi theo hướng ngược lại (nhiều lớp sơn dày rồi mài lộ ra), còn tranh lụa giữ mọi thứ mỏng và trong. Với tranh mực Á Đông vẽ trên giấy, xem thêm bài tranh thuỷ mặc: nhiều nguyên tắc như khoảng trống, nét cọ, độ đậm nhạt của mực dùng chung cho cả hai.
Gốc gác Đông Á: nhìn gì trên những bức tranh lụa cổ
Muốn hiểu tranh lụa, cách nhanh nhất là nhìn thật gần một bức tranh lụa cũ. Những bức dưới đây thuộc dòng tranh hoa điểu (hoa, chim, cá, côn trùng), một đề tài rất lâu đời của hội hoạ Trung Quốc, theo Wikipedia tiếng Anh phát triển từ thời Đường và lên đỉnh cao vào thời Tống, rồi lan ra khắp vùng văn hoá Đông Á. Đề tài này cũng là đề tài dễ nhất để người mới tập vẽ lụa.
Bông sen trắng giữa lá xanh trên nền lụa đã ngả nâu theo thời gian. Nhìn vào cánh hoa: màu trắng không phải sơn dày mà là lớp màu mỏng, nét viền cánh hoa mảnh và đều, còn các mảng lá xanh có độ đậm nhạt loang nhẹ trong lòng mảng.
Phóng to cùng bức tranh: thấy rõ thớ lụa đan ô chạy dưới lớp màu xanh lá và màu kem của cánh hoa. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất để nhận ra một bức tranh lụa, kể cả khi nhìn tranh thật hay ảnh chụp độ phân giải cao.
Hai điều nên nhớ từ chi tiết trên. Thứ nhất, màu nằm trong thớ vải chứ không nằm thành lớp dày phía trên, nên ánh sáng đi qua lớp màu và phản lại từ sợi lụa. Thứ hai, nền lụa không được tô kín: phần lớn diện tích là màu của chính tấm lụa. Ở tranh mới, lụa trắng ngà; ở tranh cổ, lụa ngả vàng nâu theo thời gian, như bức trên.
Cặp tranh cuốn khoảng năm 1300: hoa sen hồng, lá sen xanh xám và chim nước. Màu hồng của cánh sen được đẩy lên từng lớp, phần đậm nhất ở mép cánh, phần nhạt để gần như màu lụa.
Bố cục tranh lụa hoa điểu thường dành rất nhiều chỗ cho nền trống. Bức "Vịt và sen" của Zhou Quan dưới đây để khoảng nước gần như trống, chỉ vài nét cỏ và lá sen cho mắt nghỉ, rồi dồn màu đậm vào ba bông sen và hai con vịt.
"Vịt và sen", đề năm 1701: màu đỏ của sen và màu nâu của lông vịt nổi lên trên nền lụa chỉ nhờ độ đậm, không có viền đen dày bao quanh.
"Hoa, cá và cua" của Liu Jie, giữa thế kỷ 16: gần như toàn bộ bức tranh là mực nâu xám, các con cá được dựng hình bằng những lớp mực loãng chồng lên nhau.
Phóng to con cá lớn: phần lưng đậm, phần bụng nhạt, chuyển rất êm vì được vờn bằng nhiều lớp mực loãng; vây và vảy thêm sau bằng nét mảnh. Đây là ví dụ rõ về cách "xây" độ đậm từ từ trên lụa.
Tranh lụa Nhật Bản cũng đi theo lối này. Bức "Cò trắng trong đầm sen" của Yamamoto Baiitsu (1852) để nền lụa ngà gần như trống, chỉ lá sen xanh xám và những con cò trắng. Cũng nên phân biệt: tranh lụa Nhật là tranh vẽ tay, còn ukiyo-e là tranh in khắc gỗ trên giấy, hai cách làm khác hẳn nhau.
"Cò trắng trong đầm sen", 1852: lụa để trống làm mặt nước và bầu trời, cò trắng lấy chính màu sáng của lụa cộng một lớp trắng mỏng.
"Bói cá và sen", đề năm 1920: lá sen úa vờn loang nâu xám, sen trắng gần như tan vào nền, chỉ chim bói cá có màu xanh đỏ đậm. Một lối vẽ lụa nhẹ, sáng, gần với cảm giác của tranh lụa Việt Nam những năm 1930.
Tranh lụa Việt Nam hình thành thế nào
Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (École des Beaux-Arts de l'Indochine) được lập theo sắc lệnh ngày 27 tháng 10 năm 1924, khoá đầu tiên nhập học năm 1925, do hoạ sĩ người Pháp Victor Tardieu làm hiệu trưởng. Theo Wikipedia tiếng Anh, bên cạnh vẽ quan sát, bố cục và sơn dầu, chương trình của trường còn đưa vào các chất liệu phương Đông như khắc gỗ, tranh lụa và sơn mài.
Người mở đường là Nguyễn Phan Chánh. Ông vào khoá đầu tiên năm 1925 khi đã 33 tuổi, từng học chữ Hán và thư pháp; ông vẽ sơn dầu không thuận tay, và theo Wikipedia tiếng Anh, chính Tardieu đã khuyến khích ông dùng chất liệu truyền thống. Năm 1931, tranh lụa của ông được giới thiệu tại Paris trong Đấu xảo thuộc địa, và theo Wikipedia tiếng Việt, đó là lần đầu công chúng Pháp biết tranh lụa Việt Nam. Sau đó tranh lụa của ông còn được trưng bày ở Milan năm 1934, San Francisco năm 1937 và Tokyo năm 1940.
Thành công ấy kéo theo cả một thế hệ. Mai Trung Thứ, Lê Phổ và Lê Thị Lựu sang sống ở Paris nhưng vẫn vẽ lụa, góp một giọng riêng của Việt Nam vào hội hoạ châu Âu. Sau năm 1945, số hoạ sĩ vẽ lụa đông hơn, đề tài và kỹ thuật rộng hơn; Wikipedia tiếng Việt nhắc tới Nguyễn Thụ như một hoạ sĩ chuyên về tranh lụa với phong cách riêng, cùng nhiều nữ hoạ sĩ như Vũ Giáng Hương, Lê Kim Mỹ, Trần Thanh Ngọc, Đặng Thu Hương.
Các hoạ sĩ tranh lụa Việt Nam tiêu biểu
Bảng dưới chỉ ghi những tác phẩm và mốc thời gian có trong nguồn đã đọc (Wikipedia tiếng Việt và tiếng Anh của từng hoạ sĩ). Tranh của các ông vẫn còn bảo hộ bản quyền, nên muốn xem bạn hãy tìm tên tác phẩm trên trang của bảo tàng hoặc đến xem tranh thật.
| Hoạ sĩ | Năm sinh, năm mất | Gắn với tranh lụa thế nào | Tác phẩm nhắc trong nguồn |
|---|---|---|---|
| Nguyễn Phan Chánh | 1892-1984 | Được coi là người đặt nền cho tranh lụa hiện đại Việt Nam; giữ kỷ lục về số tác phẩm được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam | "Chơi ô ăn quan" (1931), "Cô gái rửa rau" (1931), "Hạnh phúc" (lụa, 1968), "Trăng lu" (lụa, 1970) |
| Mai Trung Thứ | 1906-1980 | Khoá đầu tiên (1925-1930); trừ vài bức sơn dầu, gần như toàn bộ tranh là lụa vẽ bằng màu bột (gouache); sống ở Pháp từ cuối thập niên 1930 | Đề tài phụ nữ, cảnh sinh hoạt; có tác phẩm tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam |
| Lê Phổ | 1907-2001 | Khoá đầu tiên; giai đoạn đầu vẽ lụa theo phong cách cổ điển, chịu ảnh hưởng tranh đời Tống; định cư ở Paris từ năm 1937 | "Chim ngói"; "Harmony in Green: The Two Sisters" (1938, mực và gouache trên lụa, National Gallery Singapore) |
| Lê Văn Đệ | 1906-1966 | Thủ khoa khoá đầu tiên năm 1930; sở trường tranh lụa, sơn dầu và bích hoạ; giám đốc đầu tiên Trường Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn (1954-1966) | Không có tên tác phẩm lụa cụ thể trong nguồn đã đọc |
| Nguyễn Tiến Chung | 1914-1976 | Tốt nghiệp Mỹ thuật Đông Dương (1936-1941), vẽ nông thôn, người lao động theo phong cách Á Đông | "Được mùa" (tranh lụa, 1958) |
| Nguyễn Thụ | Không ghi trong nguồn đã đọc; hoạt động sau năm 1945 | Wikipedia tiếng Việt mô tả: bố cục đơn giản, nhịp nhàng, màu mát và êm, bút pháp phóng khoáng, không gian mờ ảo | Không có tên tác phẩm cụ thể trong nguồn đã đọc |
Muốn xem tranh lụa thật, nơi dễ đến nhất là Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội; theo Wikipedia tiếng Việt, bảo tàng giữ trên 18.000 hiện vật và có một nhóm trưng bày riêng về tranh lụa và điêu khắc hiện đại. Đứng trước tranh thật, hãy nhìn nghiêng để thấy ánh của lụa và nhìn gần để thấy thớ vải: ảnh chụp trên mạng gần như không giữ được hai điều đó.
Vật liệu vẽ tranh lụa: lụa, khung, hồ, cọ và màu
| Vật liệu | Thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Lụa | Lụa tơ tằm, mịn hoặc hơi thô, dệt tay hay dệt máy | Có loại lụa sản xuất riêng để vẽ: mỏng, hơi thưa, nhìn rõ thớ |
| Khung | Khung gỗ nhẹ | Không cần dày và chắc như khung sơn dầu; lụa mỏng, không căng quá tay |
| Hồ, phèn | Hồ loãng; phèn chua | Lụa mới thường đã có lớp hồ, nên rửa qua để màu ngấm; lụa hút nước nhiều thì quét hồ loãng pha chút phèn chua để chống mốc |
| Màu | Màu nước, phẩm, mực nho | Về sau có cả tempera, màu bột, phấn màu; màu xưa làm từ vật liệu tự nhiên |
| Phụ liệu | Bột điệp, bạc | Có thể dán ở mặt sau tranh để đẩy độ sáng hay ánh kim lên |
| Hoàn thiện | Giấy bồi, khung kính | Vẽ xong bồi lên một lớp giấy, khô hẳn mới rạch khỏi khung căng để đóng khung |
Các thông tin trong bảng tóm từ mục kỹ thuật của bài Wikipedia tiếng Việt về tranh lụa. Bột điệp là thứ quen thuộc với ai đã đọc về tranh Đông Hồ và giấy điệp; còn bạc, vàng lá là vật liệu chung với sơn mài. Cọ vẽ lụa thường là cọ lông mềm kiểu cọ thư pháp: một cây nhỏ đầu nhọn để viền nét, một cây to hơn để vờn mảng, cộng một cây bản dẹt hoặc cọ nước sạch để rửa và làm ẩm lụa.
Kỹ thuật vẽ tranh lụa: vờn màu, lót màu, rửa lụa
1. Phác thảo kỹ trước khi đặt cọ lên lụa. Lụa không cho sửa nhiều, nên phần lớn hoạ sĩ dựng hình và mảng thật kỹ trên giấy, rồi can hình qua lụa bằng nét mảnh. Lụa mỏng và hơi trong, đặt bản vẽ bên dưới là nhìn thấy nét để can.
2. Vờn màu: từ nhạt đến đậm, nhiều lớp mỏng. Thay vì pha một màu đậm rồi tô một lần, người vẽ lụa pha màu thật loãng và quét nhiều lần. Màu nhạt chồng lên nhau nhiều lần sẽ thành đậm, nhưng vẫn để lộ thớ lụa, tạo nên cái đẹp của chất liệu. Chồng hai màu khác nhau lên nhau cũng là một cách pha màu ngay trên lụa. Con cá trong tranh của Liu Jie ở trên là ví dụ: phần lưng đậm có lẽ là kết quả của rất nhiều lớp mực loãng, không phải một nét mực đặc.
Quá trình vẽ lông chim bằng gouache và màu nước trên lụa: các mảng lông được phủ lớp nền trước, đậm dần ở gốc lông, rồi mới thêm nét sáng mảnh ở mép. Ảnh cắt bớt mép phải để không lộ tay người vẽ.
3. Lót màu ở mặt sau. Vì lụa mỏng, màu ở mặt sau vẫn hiện ra mặt trước nhưng mềm hơn. Lối vẽ lụa tỉ mỉ kiểu Trung Hoa (gongbi) thường lót màu ở mặt sau trước rồi mới vẽ mặt trước; với tranh lụa Việt Nam, bột điệp và bạc cũng được dán ở mặt sau. Cách này giúp mảng sáng như cánh hoa trắng, da, mây có độ dày mà không làm bề mặt bị nặng.
4. Rửa lụa. Thỉnh thoảng, khi màu đã khô, người vẽ rửa nhẹ mặt lụa bằng nước sạch để trôi những chất bẩn nổi lên và để màu ngấm vào từng thớ lụa. Mỗi lần rửa, màu nhạt đi một chút và mềm hơn; sau đó vẽ tiếp. Đây là bước làm nên khác biệt giữa tranh lụa hiện đại Việt Nam và tranh lụa cổ vẽ trên lụa khô.
5. Vẽ khi lụa còn ẩm. Muốn hai mảng màu cạnh nhau hoà vào nhau không còn ranh giới, tạo hiệu quả mềm và mờ, người ta vẽ khi mặt lụa còn hơi ẩm và bỏ nét viền ở chỗ đó. Ngược lại, chỗ cần sắc như gân lá, nhị hoa thì vẽ khi lụa đã khô.
Gân lá trắng được kéo bằng cọ nhỏ sau khi mảng lá xanh đã khô; nhìn ở phần nền phía dưới sẽ thấy rõ thớ lụa đan ô và các mảng màu nhạt được để trơn, chưa vờn. Ảnh cắt bớt mép trên để không lộ tay người vẽ.
6. Bồi và đóng khung. Vẽ xong, tranh thường được bồi lên một lớp giấy; khi khô hẳn, hoạ sĩ rạch phần tranh ra khỏi khung căng để đưa vào khung. Tranh lụa thường đẹp hơn khi lồng khung kính, vừa giữ phẳng vừa che bụi.
Vì sao màu tranh lụa trông mềm và "trong"
Có ba lý do, và cả ba đều thấy được trong các hình ở trên. Một là màu loãng ngấm vào sợi chứ không đắp lên mặt, nên ánh sáng đi qua lớp màu rồi phản lại từ sợi lụa óng. Hai là mỗi lần rửa lụa, các mép màu bị làm mềm đi, tranh ít có ranh giới gắt. Ba là phần nền lụa thường được chừa lại, nên cả bức tranh có chung một tông nền ấm làm cầu nối giữa các màu.
Bạn có thể kiểm tra điều thứ ba bằng con số. Thả ảnh bức hoa của Diane Hill vào công cụ Tạo bảng màu từ ảnh của ColorME (không đăng nhập), để mặc định 6 màu: màu chiếm nhiều nhất là #C1B4A9 với 42%, kế đó #AEA093 với 19%, cả hai là màu kem xám của nền lụa và bóng của nó. Phần còn lại là nâu cà phê #5B4727 (13%), ô liu #897860 (11%), trắng ánh xanh #E0E4F6 của cánh hoa (10%) và nâu đất #6D5F3E (5%). Nói cách khác, khoảng 6 phần 10 bức ảnh là màu của chính tấm lụa.
Kết quả thật trên colorme.vn/tools/color-palette: 6 màu chủ đạo kèm mã HEX, CMYK và tỉ lệ. Hai ô đầu (42% và 19%) là màu nền lụa, đúng với tinh thần "chừa lụa làm nền".
Trang công cụ trả lời câu hỏi "Trích xuất bảng màu có miễn phí không?" như sau: "Có. Công cụ miễn phí, không cần đăng nhập và không giới hạn số ảnh." Khi chuyển sang 8 màu, công cụ tách thêm một màu tím xám nhạt #CFCEE1 (nhiều khả năng là phần bóng trên cánh hoa trắng) và một nâu rất đậm #382B17. Bảng màu này hữu ích nếu bạn muốn làm poster, bao bì hay minh hoạ số mang tinh thần tranh lụa: lấy nền kem xám làm màu chủ, các màu đậm chỉ dùng diện tích nhỏ.
Cách nhận ra tranh lụa: phân biệt với tranh giấy, canvas và bản in
| Dấu hiệu | Tranh lụa vẽ tay | Dễ nhầm với |
|---|---|---|
| Bề mặt khi nhìn gần | Thớ vải đan ô đều, mảnh, màu nằm trong sợi (như hình chi tiết sen ở trên) | Giấy dó, giấy xuyến chỉ: thấy xơ giấy, không có ô đan |
| Độ dày màu | Mỏng, không có vệt sơn nổi; mảng sáng nhất thường là màu nền lụa | Sơn dầu, acrylic trên canvas: lớp màu dày, thấy vết cọ nổi |
| Ánh khi nghiêng tranh | Nền có ánh óng nhẹ của tơ tằm | Canvas cotton hay giấy: mặt lì |
| Chuyển màu | Chuyển rất êm do vờn nhiều lớp, mép màu mềm | Tranh thêu: thấy từng mũi chỉ nổi theo hướng |
| Dưới kính lúp | Màu loang theo sợi, không có chấm đều | Bản in: lưới chấm màu đều đặn, màu phẳng y hệt nhau ở mọi chỗ |
| Mặt sau, mép tranh | Thường có giấy bồi; mép có dấu vết rạch khỏi khung căng | Bản in trên vải lụa: mặt sau trắng, không có lớp bồi |
Không có dấu hiệu nào đủ chắc khi đứng một mình, nhất là khi chỉ xem ảnh chụp. Hãy cộng nhiều dấu hiệu lại: thớ đan ô, màu mỏng, ánh óng, chuyển màu êm. Tranh dân gian Hàng Trống cũng có lối tô màu chuyển nhẹ, nhưng nền là giấy và nét in khắc ván, nên nhìn gần sẽ thấy khác ngay. Với tranh có giá trị, chỉ những đơn vị giám định chuyên môn mới kết luận được về niên đại và tác giả.
Bảo quản tranh lụa ở nhà
- Tránh nắng trực tiếp và đèn chiếu gần. Màu tranh lụa là lớp mỏng nằm trong sợi, phai nhanh hơn sơn dầu; treo ở tường không có nắng rọi.
- Tránh ẩm. Lụa và giấy bồi dễ mốc trong mùa nồm; không treo cạnh nhà tắm, bếp hay tường thấm. Đây cũng là lý do người vẽ pha phèn chua vào hồ khi chuẩn bị lụa.
- Để tranh trong khung kính, có khoảng hở giữa mặt tranh và kính để mặt lụa không dính vào kính khi trời ẩm.
- Không lau bằng khăn ướt lên mặt tranh; bụi trên kính thì lau kính, còn mặt lụa thì để người làm nghề xử lý.
- Cất tranh chưa đóng khung nằm phẳng giữa hai tờ giấy không axit, hoặc cuộn lỏng quanh ống to, mặt tranh quay ra ngoài, đặt nơi khô thoáng.
Thử vẽ tranh lụa lần đầu: vật liệu và bài tập hoa sen
Không cần bộ đồ chuyên nghiệp để bắt đầu. Danh sách tối thiểu:
- Một mảnh lụa vẽ khoảng 30 x 40 cm (hỏi đúng "lụa vẽ tranh" ở cửa hàng hoạ phẩm) và một khung gỗ nhẹ, đinh ghim hoặc băng dính giấy để căng.
- Bộ màu nước 6 đến 8 màu, một thỏi hoặc lọ mực tàu, một tuýp trắng gouache.
- Ba cây cọ lông mềm: nhỏ đầu nhọn để viền, vừa để vờn mảng, bản dẹt để làm ẩm và rửa.
- Hai cốc nước (một rửa cọ, một nước sạch để rửa lụa), khăn giấy, giấy can và bút chì mềm để can hình.
Bài tập đầu tiên: một bông sen với 2 lá. Hoa sen là đề tài quen của tranh lụa và dễ sửa; nếu cần ôn cách dựng hình, xem bài cách vẽ hoa sen từ dáng cánh đến lá.
- Vẽ hoa sen trên giấy, chỉnh tới khi ưng, rồi can sang lụa bằng nét chì hoặc mực rất nhạt.
- Lớp 1: quét một lớp nước sạch lên cả mặt lụa, để hơi ẩm, rồi vờn một lớp màu thật loãng cho lá (xanh pha chút nâu).
- Lớp 2 và 3: khi lụa khô, vờn tiếp phần lá ở gần cuống và mép cuộn cho đậm hơn; cánh sen chỉ một lớp hồng rất nhạt ở mép cánh.
- Rửa lụa: quét nước sạch nhẹ tay lên toàn bộ, thấm khăn giấy, để khô.
- Lớp 4 và 5: đẩy độ đậm lên lần nữa ở lõi lá và chỗ cánh sen chồng lên nhau. Thử lót một lớp trắng mỏng ở mặt sau cánh hoa rồi lật lại xem độ sáng thay đổi thế nào.
- Lớp 6 và 7: chỉ khi thật cần: gân lá, nhị vàng, nét viền mảnh ở vài mép cánh. Dừng khi tranh vẫn còn thấy rõ màu lụa ở nền.
Đếm số lớp và ghi lại ở mép giấy can giúp bạn thấy rõ mỗi lớp thay đổi bức tranh ra sao. Nếu bạn quen màu nước trên giấy, nhiều kỹ năng dùng lại được, nhưng nhớ khác biệt lớn: trên lụa màu loang chậm hơn và nhạt đi sau khi khô, nên phải kiên nhẫn chồng lớp; xem lại các kỹ thuật nền ở bài tranh màu nước cho người mới.
Còn nếu bạn muốn mang tinh thần tranh lụa (nền ấm, màu mỏng, chồng lớp nhẹ) sang vẽ trên máy, khoá Digital Painting cơ bản của ColorME dạy vẽ minh hoạ trên bảng vẽ, nơi các nguyên tắc như đi từ nhạt đến đậm, phủ lớp với độ trong suốt thấp và chừa nền vẫn dùng được.
Câu hỏi thường gặp về tranh lụa
Tranh lụa là gì?
Tranh lụa là tranh vẽ bằng mực và màu (màu nước, phẩm, về sau thêm bột màu, tempera) trên tấm lụa tơ tằm căng trên khung gỗ. Màu được quét thành nhiều lớp mỏng từ nhạt đến đậm nên ngấm vào thớ lụa, cho cảm giác mềm và trong.
Tranh lụa Việt Nam bắt đầu từ khi nào?
Việt Nam có tranh chân dung vẽ trên lụa từ thời Hậu Lê và thời Nguyễn, nhưng tranh lụa hiện đại Việt Nam ra đời từ thập niên 1930, gắn với Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (khoá đầu tiên năm 1925) và hoạ sĩ Nguyễn Phan Chánh, người có tranh lụa được giới thiệu tại Paris năm 1931.
Vờn màu trong tranh lụa là gì?
Vờn màu là cách pha màu thật loãng rồi quét nhiều lớp chồng lên nhau, đi từ nhạt đến đậm, để độ đậm lên dần mà mép màu vẫn mềm. Giữa các lớp, người vẽ có thể rửa lụa bằng nước sạch cho màu ngấm sâu vào thớ vải.
Tranh lụa và in lụa khác nhau thế nào?
Tranh lụa là tranh vẽ tay trên vải lụa. In lụa là tên gọi quen của kỹ thuật in lưới (screen printing), đẩy mực qua khung lưới để in lên áo, túi, bao bì; hai thứ chỉ giống nhau ở chữ "lụa".
Làm sao nhận biết một bức tranh lụa thật?
Nhìn gần thấy thớ vải đan ô đều dưới lớp màu, màu mỏng không có vệt sơn nổi, nền có ánh óng nhẹ khi nghiêng tranh và chuyển màu rất êm. Bản in thường lộ lưới chấm đều khi soi kính lúp, còn tranh thêu thì thấy từng mũi chỉ.
Những hoạ sĩ tranh lụa Việt Nam nổi tiếng là ai?
Nguyễn Phan Chánh (1892-1984), Mai Trung Thứ (1906-1980), Lê Phổ (1907-2001) và Lê Văn Đệ (1906-1966) cùng thuộc khoá đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương; sau năm 1945 có Nguyễn Thụ, Nguyễn Tiến Chung và nhiều nữ hoạ sĩ như Vũ Giáng Hương, Lê Kim Mỹ.
Bảo quản tranh lụa thế nào để không mốc, phai màu?
Treo tranh ở nơi không có nắng rọi và không ẩm, để trong khung kính có khoảng hở với mặt tranh, không lau mặt lụa bằng khăn ướt. Tranh chưa đóng khung thì cất phẳng giữa giấy không axit hoặc cuộn lỏng, mặt tranh quay ra ngoài.
Tác giảCOLOR ME
