Hội họa là gì: khác mỹ thuật, đồ họa thế nào, 8 chất liệu và 8 thể loại tranh

Hội họa là nghệ thuật dùng màu vẽ trực tiếp lên giấy, vải, gỗ, tường; mỗi bức là độc bản. Bài phân biệt hội họa với mỹ thuật và đồ họa, giới thiệu 8 chất liệu (sơn dầu, màu nước, gouache, acrylic, pastel, lụa, mực nho, sơn mài), 8 thể loại tranh, các trường phái ấn tượng, lập thể, trừu tượng và cách designer lấy bảng màu HEX từ tranh.

Trả lời nhanh: Hội họa là ngành nghệ thuật dùng màu vẽ tô lên một bề mặt như giấy, vải, gỗ hay tường để thể hiện ý tưởng; người làm nghề gọi là họa sĩ, sản phẩm là tranh vẽ. Hội họa là một nhánh của mỹ thuật (cùng đồ họa, điêu khắc, kiến trúc), và khác đồ họa ở chỗ tranh được vẽ trực tiếp, mỗi bức là bản duy nhất, còn tác phẩm đồ họa in ấn đi qua một khuôn in nên có nhiều bản. Bài này gom lại 8 chất liệu, 8 thể loại tranh, vài trường phái lớn và cách designer lấy màu từ tranh bằng công cụ Tạo bảng màu từ ảnh của ColorME.

Nguồn: Hội họa và Mỹ thuật trên Wikipedia tiếng Việt, Painting trên Wikipedia tiếng Anh, đọc ngày 04/11/2026. Tranh minh họa là tác phẩm CC0 của bảo tàng hoặc có ghi rõ tác giả.

Vincent van Gogh, Hai cây dương ở Alpilles gần Saint-Rémy, 1889, sơn dầu trên vải. Ảnh: Cleveland Museum of Art, trang tác phẩm 1958.32, giấy phép CC0.

Hội họa là gì?

Wikipedia tiếng Việt định nghĩa hội họa là "một ngành nghệ thuật trong đó con người sử dụng màu vẽ để tô lên một bề mặt như là giấy, hoặc vải,... để thể hiện các ý tưởng nghệ thuật". Wikipedia tiếng Anh nói thêm: màu thường được đưa lên bằng cọ, nhưng cũng có thể bằng dao vẽ, bọt biển, súng phun hay ngón tay.

Một bức tranh luôn gồm ba phần: chất màu (pigment), chất kết dính giữ màu lại, và bề mặt đỡ như giấy, vải toan, gỗ, tường, lụa. Tranh có thể tả thực như chân dung, phong cảnh, tĩnh vật, cũng có thể trừu tượng hay chỉ bày tỏ cảm xúc.

Hội họa cũng là một trong những dạng nghệ thuật lâu đời nhất. Theo Wikipedia tiếng Việt, những hình vẽ trong hang Chauvet ở Pháp có khoảng 32.000 năm tuổi, vẽ bằng đất đỏ và than. Wikipedia tiếng Anh dẫn các phát hiện mới hơn ở Sulawesi (Indonesia), nơi tranh hang động có tuổi được ước tính trên 40.000 năm. Từ hang đá tới digital painting, nguyên lý vẫn vậy: màu, hình, đường nét, sắc độ và bố cục.

Hội họa, mỹ thuật và đồ họa khác nhau thế nào?

Ba từ này hay bị dùng lẫn, nhưng chúng nằm ở ba tầng khác nhau. Mỹ thuật là chiếc ô lớn: Wikipedia tiếng Việt viết mỹ thuật là từ "dùng để chỉ các loại nghệ thuật tạo hình chủ yếu là: Hội họa, Đồ họa, Điêu khắc, Kiến trúc". Bên trong chiếc ô đó, cùng trang này phân biệt rất gọn: hội họa là "nghệ thuật tạo hình trên bề mặt 2 chiều một cách trực tiếp", tác phẩm "mang tính độc bản"; còn đồ họa là tạo hình trên bề mặt hai chiều "một cách gián tiếp qua các kĩ thuật in ấn, vì vậy một tác phẩm đồ họa thường có nhiều bản sao".

Chữ "đồ họa" mà dân thiết kế dùng hằng ngày lại là một nghĩa thứ ba: thiết kế đồ họa. Wikipedia tiếng Việt viết thiết kế đồ họa "là tạo ra các giải pháp bằng hình ảnh cho các vấn đề truyền thông", và Wikipedia tiếng Anh gọi đây là một nghề, một ngành học và một dạng mỹ thuật ứng dụng, thường kết hợp chữ với hình để truyền một thông điệp cụ thể. Nói gọn: họa sĩ vẽ để nói điều của mình, designer làm hình để thông điệp tới đúng người.

Bảng của ColorME. Hình: Van Gogh 1958.32, Hokusai 1930.189, Cleveland Museum of Art (CC0); ảnh chụp công cụ ColorME 04/11/2026.

Một ví dụ dễ nhớ là tranh Đông Hồ. Tên đầy đủ của dòng tranh này là "tranh khắc gỗ Đông Hồ": người thợ khắc hình lên ván gỗ rồi in từng màu lên giấy điệp, nên xét theo kỹ thuật thì đây là đồ họa in ấn, dù ai cũng gọi chung là "tranh". Xem bài tranh Đông Hồ về quy trình in, và bài tranh Hàng Trống, dòng tranh in nét rồi tô màu bằng tay.

Katsushika Hokusai, Gió nam trời quang (còn gọi là "Fuji đỏ"), khoảng 1830, tranh khắc gỗ màu trong loạt Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ, ví dụ của đồ họa in ấn. Ảnh: Cleveland Museum of Art, trang tác phẩm 1930.189, giấy phép CC0.

8 chất liệu hội họa và cách nhận ra từng loại

Wikipedia tiếng Anh giải thích rằng các loại màu khác nhau chủ yếu ở chất kết dính giữ bột màu: dầu, nước, keo, nhựa acrylic hay sáp. Chất kết dính quyết định độ đặc, thời gian khô và vẻ ngoài của bề mặt. Vì vậy chỉ cần nhìn gần một góc tranh là đoán được khá nhiều: màu dày hay mỏng, trong hay đục, bóng hay lì.

Bảng của ColorME, mỗi ô là chi tiết phóng to từ tranh thật: Van Gogh 1958.32, Turner 1954.129, Burchfield 1951.432, Redon 1958.46, Yun Shouping 1967.192, Shen Zhou 1997.101 (Cleveland Museum of Art, CC0); ô sơn mài: tranh "Abstract 2" của họa sĩ Hồ Hữu Thủ, nguồn: Pinterest, bản quyền thuộc tác giả.

1. Sơn dầu

Bột màu trộn với dầu khô như dầu lanh. Màu khô chậm nên họa sĩ có thời gian tán, chồng lớp, đắp dày thành gờ nổi như trong tranh Van Gogh ở đầu bài. Theo Wikipedia tiếng Anh, sơn dầu dần thành chất liệu chính của tranh châu Âu từ thời hội họa vùng Hà Lan sớm. Bài vẽ tranh sơn dầu cho người mới có phần dụng cụ và cách vẽ theo lớp.

2. Màu nước

Bột màu trong chất kết dính tan trong nước, vẽ chủ yếu trên giấy. Lớp màu mỏng và trong, chỗ sáng nhất thường là chính màu giấy để trống. Bức của Turner bên dưới dựng cả khoảng trời và mặt hồ chỉ bằng các lớp loang chồng lên nhau. Muốn chọn giấy cho màu nước, xem bài giấy vẽ màu nước.

Joseph Mallord William Turner, Flüelen, nhìn từ hồ Lucerne, 1845, màu nước với gouache. Ảnh: Cleveland Museum of Art, trang tác phẩm 1954.129, giấy phép CC0.

3. Bột màu, gouache

Cũng pha với nước, nhưng gouache có hạt màu to hơn, tỉ lệ bột màu cao hơn và có thêm bột trắng trơ như phấn, nên lớp màu đục, phủ kín được màu bên dưới và bề mặt lì, phẳng (Wikipedia tiếng Anh). Ô gouache trong bảng trên là chi tiết tranh "Hillside" (1917) của Charles Burchfield.

4. Acrylic

Bột màu trong nhũ tương nhựa acrylic, khô nhanh, pha loãng được bằng nước nhưng khi khô thì không còn tan trong nước. Tùy cách pha, tranh acrylic có thể trông như màu nước hoặc như sơn dầu. Đây là chất liệu trẻ: theo Wikipedia tiếng Anh, màu acrylic cho họa sĩ chỉ có từ cuối thập niên 1940, nên bài không có tranh acrylic thuộc phạm vi công cộng để minh họa. Bài vẽ tranh acrylic cho người mới có hình minh họa và kỹ thuật cơ bản.

5. Pastel

Dạng thỏi, gồm bột màu gần như nguyên chất với một ít chất kết dính, nên màu rất gần với màu bột khô. Bề mặt tranh pastel mỏng manh, dễ nhòe, thường phải đóng khung kính. Bình hoa của Odilon Redon trong phần thể loại bên dưới là một bức pastel.

6. Lụa

Tranh lụa vẽ bằng màu (hạt màu trộn keo thực vật hoặc động vật), phẩm hoặc mực nho trên tấm lụa căng khung. Theo Wikipedia tiếng Việt, tranh lụa có từ lâu ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam; tranh lụa hiện đại Việt Nam ra đời từ thập niên 1930, với Nguyễn Phan Chánh là người khai phá. Tranh lụa hiện đại giống nhuộm đi nhuộm lại, có thể rửa lụa rồi vẽ tiếp, nên màu ngấm vào thớ vải và viền rất mềm.

Yun Shouping, Hoa mẫu đơn, 1685, mực và màu trên lụa. Ảnh: Cleveland Museum of Art, trang tác phẩm 1967.192, giấy phép CC0.

7. Mực nho

Một màu đen duy nhất, đậm nhạt nhờ lượng nước và lực tay. Wikipedia tiếng Anh ghi rằng ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, lối vẽ bằng mực và bút lông là chất liệu chủ đạo, thường chỉ đen hoặc nâu. Ô mực trong bảng chất liệu là cành hải đường của Thẩm Chu (Shen Zhou, năm 1500); bài tranh thủy mặc là gì nói kỹ về mực, nét và khoảng trống.

8. Sơn mài

Wikipedia tiếng Việt xếp sơn mài vào nhóm chất liệu hội họa ở châu Á: nhựa cây sơn được phủ nhiều lớp lên nền, thường là gỗ, khô thành mặt rất cứng, mịn, bền; có thể vẽ, khảm vỏ, dát vàng. Ở Việt Nam, đây là bước phát triển từ nghề sơn ta truyền thống. Quy trình mài và vật liệu có trong bài tranh sơn mài Việt Nam.

Ngoài ra còn tempera (bột màu trộn lòng đỏ trứng), bích họa vẽ trên vữa vôi ướt, sáp nóng, sơn phun và hội họa số.

8 thể loại tranh thường gặp

Nếu chất liệu trả lời câu "vẽ bằng gì", thì thể loại trả lời câu "vẽ cái gì". Một bức tĩnh vật có thể là sơn dầu, màu nước hay lụa. Các học viện châu Âu từ thế kỷ 17 từng xếp thể loại thành một "thứ bậc": tranh lịch sử (gồm cả đề tài thần thoại, ngụ ngôn) đứng đầu, rồi chân dung, tranh sinh hoạt, phong cảnh, tranh động vật và cuối cùng là tĩnh vật (Wikipedia tiếng Anh, "Hierarchy of genres"). Thứ bậc đó chỉ đứng vững tới đầu thế kỷ 19, nhưng tên các thể loại vẫn dùng tới nay.

Bảng của ColorME. Hình trong bảng: Monet 1947.196, Bosschaert 1960.108, Redon 1958.46, Sesshū Tōyō (có thể) 1964.157.1, Mondrian 1967.215 của Cleveland Museum of Art (CC0); tranh Lợn âm dương, Đông Hồ, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng.

1. Phong cảnh: núi, sông, rừng, biển, bầu trời là chủ thể chính, thời tiết thường là một phần của bố cục. Cảnh phố phường chi tiết có tên riêng là veduta.
2. Tĩnh vật: đồ vật bất động như hoa, quả, đá, vỏ ốc, ly, sách. Xem bài tranh tĩnh vật: bố cục, ánh sáng, khối và 12 tác phẩm.
3. Tranh hoa: một nhánh của tĩnh vật, hoa là nhân vật chính. Bosschaert (bức bên dưới) là một trong những họa sĩ đầu tiên chuyên vẽ hoa, theo Cleveland Museum of Art.
4. Hoa điểu: chim và hoa, dòng tranh lâu đời của Trung Hoa, hình thành từ thời Đường và đạt đỉnh cao thời Tống (Wikipedia tiếng Anh, "Bird-and-flower painting").
5. Trừu tượng: chỉ còn hình, màu, đường nét, không nhất thiết tả một vật có thật. Đọc tiếp ở bài tranh trừu tượng là gì.
6. Tranh dân gian: tranh của làng nghề, gắn với Tết và đời sống, như Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng. Tranh Đông Hồ dùng màu tự nhiên, như đen từ than lá tre, xanh từ gỉ đồng hay lá chàm (Wikipedia tiếng Việt).
7. Chân dung: khuôn mặt và nét biểu cảm là trọng tâm; mục đích là vẽ cho giống, cho ra tính cách và tâm trạng của người được vẽ.
8. Tranh lịch sử: cảnh lịch sử, thần thoại, ngụ ngôn với nhiều nhân vật, từng được các học viện xem là thể loại cao nhất.

Ambrosius Bosschaert, Hoa trong ly thủy tinh, 1606, sơn dầu trên đồng. Ảnh: Cleveland Museum of Art, trang tác phẩm 1960.108, giấy phép CC0.

Vài trường phái hội họa lớn nên biết

Trường phái là nhóm họa sĩ có chung cách nhìn và cách vẽ. Theo Wikipedia tiếng Việt, việc phát minh ra nhiếp ảnh (bức ảnh đầu tiên năm 1829) làm hội họa mất đi phần lớn vai trò "ghi lại thế giới cho chính xác", và các phong trào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 ra đời từ đó.

Ấn tượng (Impressionism)

Phong trào thế kỷ 19 ở Paris, đặc trưng bởi nét cọ lộ rõ, bố cục mở, ưu tiên ánh sáng thay đổi theo thời gian và đề tài đời thường (Wikipedia tiếng Anh). Tên gọi đến từ bức "Ấn tượng, mặt trời mọc" (1872) của Claude Monet, sau khi nhà phê bình Louis Leroy chế giễu nó trong một bài báo năm 1874. Bài Claude Monet và trường phái ấn tượng có 10 bức tranh và cách đọc ánh sáng trong từng bức.

Claude Monet, Triều xuống ở Pourville, gần Dieppe, 1882, sơn dầu trên vải. Ảnh: Cleveland Museum of Art, trang tác phẩm 1947.196, giấy phép CC0.

Lập thể (Cubism)

Phong trào tiên phong đầu thế kỷ 20 ở Paris, do Pablo Picasso và Georges Braque khởi xướng. Vật được phân tích, chia mảnh rồi ráp lại, nhìn từ nhiều góc cùng lúc thay vì một điểm nhìn; ảnh hưởng lớn đến từ các tranh cuối đời của Paul Cézanne (Wikipedia tiếng Anh). Bức tĩnh vật của María Blanchard dưới đây là ví dụ rõ: chiếc tách, bình, khăn bàn bị cắt thành các mảng phẳng hình học. Theo Cleveland Museum of Art, bà vẽ lập thể ở Paris từ 1916 đến 1919.

María Blanchard, Tĩnh vật, khoảng 1916, sơn dầu, cát và cắt dán trên vải. Ảnh: Cleveland Museum of Art, trang tác phẩm 2026.37, giấy phép CC0.

Trừu tượng (Abstract art)

Nghệ thuật trừu tượng dùng ngôn ngữ thị giác của hình, khối, màu và đường để tạo một bố cục có thể đứng độc lập với hình ảnh của thế giới thực (Wikipedia tiếng Anh). Theo ghi chú của Cleveland Museum of Art, Piet Mondrian đi từ lập thể tới một lối vẽ trừu tượng dựa trên lưới, chỉ giữ các hình chữ nhật ngang dọc, ba màu cơ bản đỏ, vàng, lam cùng đen và trắng. Lối chia lưới này rất gần với cách designer dựng grid cho dàn trang, poster và giao diện.

Piet Mondrian, Bố cục với đỏ, vàng và lam, 1927, sơn dầu trên vải. Ảnh: Cleveland Museum of Art, trang tác phẩm 1967.215, giấy phép CC0.

Designer dùng kiến thức hội họa vào việc gì?

Hội họa là kho bài tập lớn nhất cho mắt nhìn của designer: mỗi bức tranh đã được họa sĩ cân màu, cân bố cục và chọn chất cảm. Có ba thứ dễ mang sang việc thiết kế nhất.

Màu: lấy bảng màu từ một bức tranh

Có thể mượn một bảng màu đã "đứng được" trong tranh bằng công cụ Tạo bảng màu từ ảnh của ColorME: bấm "Tải ảnh lên", chọn ảnh tranh; công cụ trả về 6 màu chủ đạo kèm mã HEX, CMYK và tỉ lệ diện tích từng màu. Với tranh Van Gogh ở đầu bài, kết quả là một bảng màu lạnh: xanh biển #5192B9 (25%), xanh xô thơm #B1C2A8 (24%), xanh ô liu #928213 (19%), xanh lá đậm #4C5623, xanh coban #175C90 và xanh rừng #20311F.

Kết quả thật của công cụ Tạo bảng màu từ ảnh (colorme.vn/tools/color-palette), chưa đăng nhập, ngày 04/11/2026. Ảnh đầu vào: Van Gogh 1958.32, Cleveland Museum of Art, CC0.

Chạy thêm hai bức tranh rất khác nhau cho thấy mỗi chất liệu, mỗi trường phái để lại một "dấu vân tay" màu riêng: tranh lụa của Yun Shouping cho cả dải be, vàng đất, ô liu và trắng ngà, rất hợp bao bì trà hay mỹ phẩm thiên nhiên; tranh Mondrian cho nền xám trắng chiếm gần 80% với điểm đỏ và lam rất nhỏ. Một điểm cần biết: dải vàng của Mondrian quá mảnh nên không lọt vào 6 màu mặc định, vì công cụ xếp màu theo diện tích. Muốn lấy màu nhỏ như vậy, phần hỏi đáp của công cụ chỉ cách: "Bấm vào vị trí bất kỳ trên ảnh để lấy mã màu tại đúng điểm đó, giống công cụ eyedropper trong Photoshop." Công cụ cũng cho chọn 4, 6, 8 hoặc 10 màu thay vì 6.

Bảng của ColorME từ kết quả thật của công cụ, 6 màu mặc định, 04/11/2026. Tranh: Cleveland Museum of Art 1958.32, 1967.192, 1967.215 (CC0).

Bố cục: học cách họa sĩ dẫn mắt

Hai cây dương của Van Gogh là một bố cục dọc, hai khối thẳng đứng chia đôi khung tranh; Monet ở Pourville dồn vách đá sang phải để mặt nước và bầu trời có chỗ thở; Hokusai cho sườn núi chạy thành một đường chéo lớn, chừa góc trên bên trái cho trời mây. Đó cũng là bài toán của một poster: khối chính ở đâu, khoảng trống cho chữ ở đâu.

Chất cảm: mượn bề mặt của chất liệu

Nét cọ dày của sơn dầu, vệt loang của màu nước, thớ lụa, ánh vàng của sơn mài đều có thể trở thành nền, hoa văn hay texture cho bao bì và nhận diện. Hiểu chất liệu thật giúp chọn đúng brush, đúng texture khi vẽ số. Bài đồ họa máy tính là gì giải thích phần công cụ số; còn nếu muốn tự vẽ tranh trên máy, khóa học Digital Painting của ColorME (16 buổi, dành cho người mới bắt đầu vẽ máy) là điểm khởi đầu.

Câu hỏi thường gặp về hội họa

Hội họa là gì?

Hội họa là ngành nghệ thuật dùng màu vẽ tô lên một bề mặt như giấy, vải, gỗ, tường để thể hiện ý tưởng. Tác phẩm được vẽ trực tiếp và mỗi bức là một bản duy nhất.

Hội họa và mỹ thuật khác nhau thế nào?

Mỹ thuật là khái niệm rộng hơn, gồm các nghệ thuật tạo hình như hội họa, đồ họa, điêu khắc, kiến trúc. Hội họa là một nhánh của mỹ thuật, tập trung vào việc vẽ màu trên mặt phẳng.

Hội họa và đồ họa khác nhau ở đâu?

Hội họa vẽ trực tiếp nên mỗi tác phẩm là độc bản; đồ họa in ấn đi qua khuôn in nên có nhiều bản. Thiết kế đồ họa là nghĩa khác: giải pháp hình ảnh cho truyền thông như logo, poster, giao diện.

Hội họa có những chất liệu nào?

Phổ biến nhất là sơn dầu, màu nước, bột màu (gouache), acrylic, pastel, lụa, mực nho và sơn mài; ngoài ra còn tempera, bích họa và hội họa số.

Hội họa có những thể loại nào?

Thường gặp nhất là phong cảnh, tĩnh vật, tranh hoa, hoa điểu, trừu tượng, tranh dân gian, chân dung và tranh lịch sử.

Học hội họa có giúp ích cho thiết kế đồ họa không?

Có. Từ tranh có thể lấy bảng màu HEX, học cách chia khối và chừa khoảng trống, hoặc mượn bề mặt chất liệu làm texture cho bao bì, poster.

Nguồn đã đọc ngày 04/11/2026: Wikipedia tiếng Việt các mục Hội họa, Mỹ thuật, Đồ họa, Tranh lụa, Sơn mài, Tranh Đông Hồ; Wikipedia tiếng Anh các mục Painting, Graphic design, Hierarchy of genres, Bird-and-flower painting, Impressionism, Cubism, Abstract art; trang tác phẩm và kho mở (Open Access, CC0) của Cleveland Museum of Art.