Vẽ tranh sơn dầu cho người mới: dụng cụ, bảng màu, pha màu, 4 lớp cơ bản

Vẽ tranh sơn dầu cho người mới: dụng cụ cần có, bảng màu sơn dầu 12 màu cơ bản, cách pha màu, quy tắc béo phủ gầy, 4 lớp vẽ, bài tĩnh vật đầu tiên và an toàn khi dùng dung môi.

Trả lời nhanh: Người mới vẽ sơn dầu cần ba nhóm đồ: màu (khoảng 10 đến 12 màu), cọ và dao vẽ, dầu và dung môi. Vẽ theo 4 lớp: phác hình bằng màu loãng, lót mảng lớn, đắp màu và chi tiết, rồi hoàn thiện điểm sáng. Quy tắc quan trọng nhất là "béo phủ gầy" (fat over lean): lớp sau phải nhiều dầu hơn lớp trước để tranh khô đều và không nứt.

Nguồn: Wikipedia: Oil painting, Fat over lean, Sơn dầu.

Nét sơn dầu dày đặt cạnh nhau, không tán mịn: màu nóng ở mây sáng, màu lạnh ở vùng tối.

Tranh minh hoạ trong bài là tác phẩm thật của các hoạ sĩ, mình tìm qua Pinterest; tên tác giả và nguồn ghi ngay dưới mỗi bức, bản quyền thuộc về tác giả. Nếu bạn đang phân vân giữa sơn dầu và acrylic, đọc thêm vẽ tranh acrylic cho người mới: acrylic khô nhanh, rửa bằng nước; sơn dầu khô chậm nên tán và sửa được lâu hơn.

Sơn dầu là gì, khác gì acrylic?

Theo Wikipedia, sơn dầu là bột màu nghiền với một loại dầu khô (thường là dầu lanh, ngoài ra có dầu óc chó, dầu cây rum, dầu hạt anh túc). Sơn dầu không thấm nước, dẻo, có độ che phủ mạnh và rất lâu khô. Nó khô bằng cách oxy hoá chứ không bay hơi như màu nước hay acrylic, thường khô mặt trong khoảng hai tuần, có màu khô trong vài ngày.

Với người mới, điều này vừa lợi vừa hại: bạn có nhiều thời gian để tán, sửa, vẽ ướt chồng ướt; nhưng muốn phủ lớp mới lên lớp cũ thì phải chờ, và phải theo đúng thứ tự lớp.

An toàn khi vẽ sơn dầu

• Mở cửa, vẽ nơi thông thoáng khi dùng dung môi; đậy nắp lọ dung môi khi không dùng.
• Không ăn uống trong lúc vẽ, rửa tay sau khi vẽ. Wikipedia ghi một số bột màu lịch sử như trắng chì đã bị hạn chế vì độc tính.
• Không đổ dung môi bẩn xuống cống: để lắng, chắt phần trong dùng lại, phần cặn bỏ theo hướng dẫn rác thải nơi bạn ở.
• Giẻ thấm dầu lanh có thể tự nóng lên khi khô; phơi phẳng hoặc ngâm nước trong hộp kín trước khi bỏ.

Bảng màu sơn dầu: 12 màu cơ bản

Không cần mua cả hộp 24 hay 36 màu. Một bảng 12 màu dưới đây pha được gần như mọi màu cho tĩnh vật, phong cảnh. Tên màu là tên bột màu phổ biến; hãng nào cũng có.

Nếu muốn bắt đầu ít hơn nữa, tập với bảng giới hạn 4 màu: trắng, vàng đất, đỏ son và đen (thường gọi là bảng màu Zorn: theo Wikipedia, hoạ sĩ Thuỵ Điển Anders Zorn dùng trắng, vàng đất, đỏ son và đen ngà). Bảng này ép bạn học pha màu và nhìn độ đậm nhạt trước.

Xếp màu cố định quanh mép palette, theo thứ tự từ sáng đến tối hoặc nóng sang lạnh, để tay quen vị trí. Sơ đồ của hoạ sĩ Davis Lisboa dưới đây là một cách xếp: trắng, vàng, đất, đỏ một hàng; xanh lá, xanh lam, đen một cột.

Xếp màu cố định quanh mép palette, từ sáng đến tối, để giữa trống cho việc pha.

Pha màu sơn dầu

• Pha bằng dao: lấy màu đậm cho vào màu nhạt từng chút, không làm ngược lại.
• Cặp nóng lạnh: mỗi màu cơ bản có một bản nóng và một bản lạnh (vàng chanh và vàng trung, đỏ son và đỏ sẫm, hai màu lam). Pha cùng nhiệt độ cho màu tươi; pha khác nhiệt độ cho màu trầm.
• Làm dịu màu: thêm một chút màu bổ túc (đỏ vào xanh lá, cam vào xanh lam) thay vì thêm đen.
• Xanh lá tự nhiên: pha xanh lam với vàng, rồi thêm chút đỏ hoặc nâu; xanh lục từ tuýp ít khi dùng nguyên.
• Tối gần đen: nâu đen đất pha xanh lam đậm cho màu tối có chiều sâu hơn đen tuýp.

Nếu cần ôn lại vòng màu và màu bổ túc, xem bảng pha màu: trộn màu gì ra màu gì và thử trên công cụ vòng tròn màu của ColorME.

Vẽ sơn dầu theo 4 lớp cơ bản

Wikipedia giải thích quy tắc "béo phủ gầy": lớp sơn có tỉ lệ dầu cao hơn đặt lên lớp có tỉ lệ dầu thấp hơn, vì lớp nhiều dầu khô chậm và dẻo hơn; làm ngược lại thì lớp mặt dễ nứt. Bốn lớp dưới đây đi theo đúng quy tắc đó.

1. Lớp 1, phác hình (rất gầy): pha một màu đất (nâu đỏ hoặc nâu đen) thật loãng bằng dung môi, phác bố cục và mảng tối. Có thể phủ cả nền một lớp màu đất mỏng để bỏ màu trắng của toan.
2. Lớp 2, lót mảng lớn (gầy): tô các mảng màu lớn bằng màu pha hơi loãng, chưa cần chi tiết. Chú ý đúng độ đậm nhạt hơn là đúng màu.
3. Lớp 3, đắp màu (béo hơn): màu đặc hơn, có thể thêm chút dầu lanh; đắp vùng sáng dày hơn vùng tối, sửa hình, chuyển màu.
4. Lớp 4, hoàn thiện (béo nhất): điểm sáng, chi tiết, cạnh sắc; có thể phủ lớp màu trong mỏng (láng) để chỉnh sắc. Chờ tranh khô hẳn rồi mới phủ dầu bóng bảo vệ.

Nhiều hoạ sĩ vẽ tranh nhỏ trong một lần ngồi (alla prima), gộp bốn lớp vào một buổi khi màu còn ướt. Tranh tĩnh vật của Carol Marine là ví dụ: nền tối vẽ trước, mảng quả sau, điểm sáng đặt cuối, mỗi nét cọ dẹt để nguyên không tán.

Tĩnh vật nhỏ vẽ một lần: nền tối trước, mảng vật sau, điểm sáng đặt cuối cùng.

Bài vẽ đầu tiên nên chọn gì?

Một tĩnh vật nhỏ: hai, ba quả và một đồ vật đơn giản, đặt dưới một nguồn sáng từ bên cạnh. Khổ nhỏ (khoảng 20 x 20 cm) giúp bạn vẽ xong trong một buổi và nhìn thấy kết quả của từng lớp.

1. Phác bằng nâu loãng, xác định mảng tối của quả và bóng đổ.
2. Lót nền và các mảng quả bằng màu hơi loãng.
3. Đắp phần sáng của quả dày hơn, giữ phần tối mỏng.
4. Đặt điểm sáng nhất bằng trắng pha chút vàng, một nét là đủ.

Bài tập hợp người mới: vài quả, một đồ vật, một nguồn sáng.

Thời gian khô và bảo quản

• Lớp mỏng khô mặt sau vài ngày; lớp dày có thể mất vài tuần. Wikipedia ghi sơn dầu thường khô mặt trong khoảng hai tuần, tuỳ màu.
• Để tranh nơi thoáng, tránh bụi, không úp mặt tranh.
• Rửa cọ: lau hết màu bằng giẻ, rửa trong dung môi, sau đó rửa xà phòng và nước, vuốt lại đầu cọ.

Lỗi thường gặp

• Lớp dưới nhiều dầu, lớp trên ít dầu: ngược quy tắc béo phủ gầy, dễ nứt.
• Tán màu quá kỹ: màu bẩn và mất nét cọ; đặt nét rồi để yên.
• Dùng đen để làm tối mọi màu: màu chết; dùng màu bổ túc hoặc nâu pha lam.
• Pha quá ít màu: giữa chừng hết, pha lại lệch màu; pha dư cho mảng lớn.
• Vẽ khổ to ngay từ đầu: lâu xong, nản; bắt đầu khổ nhỏ.

Muốn tìm hiểu thêm thuật ngữ, xem mục oil painting trong thư viện thuật ngữ ColorME.

Câu hỏi thường gặp

Người mới vẽ sơn dầu cần mua những gì?

Khoảng 10 đến 12 màu cơ bản, vài cọ dẹt to nhỏ, một dao pha màu, toan hoặc bìa toan khổ nhỏ, dầu lanh, dung môi không mùi, palette và giẻ lau.

Quy tắc béo phủ gầy là gì?

Lớp sau phải có tỉ lệ dầu cao hơn lớp trước. Lớp nhiều dầu khô chậm và dẻo hơn, nên đặt lên trên để tranh không bị nứt.

Bảng màu sơn dầu cơ bản gồm những màu nào?

Trắng titan, vàng chanh, vàng trung, vàng đất, đỏ son, đỏ sẫm, nâu đỏ đất, nâu đen đất, xanh lam ultramarine, một xanh lam lạnh, xanh lục và đen.

Sơn dầu bao lâu thì khô?

Sơn dầu khô bằng oxy hoá, thường khô mặt trong khoảng hai tuần; lớp mỏng và một số màu khô trong vài ngày, lớp dày lâu hơn.

Nên học sơn dầu hay acrylic trước?

Acrylic khô nhanh và rửa bằng nước, hợp tập nhanh; sơn dầu khô chậm, tán và sửa được lâu hơn. Có thể bắt đầu từ cái nào cũng được, quan trọng là tập đều.