Bảng pha màu: trộn màu gì ra màu gì (màu nước, acrylic, màu số)

Bảng pha màu cơ bản và mở rộng: màu bậc hai, bậc ba, nâu, xám, màu da; cách pha màu nước, acrylic, màu số và sửa lỗi màu bị đục.

Trả lời nhanh: Bảng pha màu cơ bản cho màu vẽ (màu nước, acrylic, bột màu) dựa trên ba màu gốc vàng, đỏ, lam: vàng + đỏ ra cam, vàng + lam ra xanh lá, đỏ + lam ra tím; trộn tiếp một màu gốc với màu bậc hai cạnh nó ra 6 màu bậc ba. Thêm trắng để màu sáng hơn, thêm một chút màu đối diện trên vòng màu (thay vì màu đen) để màu dịu và tối hơn; trộn đều hai màu đối diện sẽ ra nâu xám trung tính. Trên màn hình (màu số) thì ngược lại: ánh sáng đỏ + xanh lá ra vàng. Bảng dưới là phần dùng nhiều nhất; phía sau là bảng trộn màu mở rộng, cách pha cho màu nước, acrylic, màu số và bài tập tự làm bảng pha màu.

Vòng 12 màu trộn từ 6 tuýp màu: màu gốc lớn nhất, màu bậc hai và bậc ba nhỏ dần; ở giữa là màu nâu ra từ cam + lam, hai màu đối diện. Mô phỏng trên màn hình, màu pha tính bằng spectral.js. Hình do ColorME tự vẽ.

Mọi ô màu trong hình là mô phỏng trên màn hình do ColorME dựng bằng mã màu sRGB. Màu pha được tính bằng thư viện mã nguồn mở spectral.js (dựa trên mô hình Kubelka-Munk), không đoán bằng mắt. Màu pha thật phụ thuộc tuýp màu, hãng, giấy và lượng nước; hãy coi bảng là điểm bắt đầu rồi tự quẹt thử.

Pha màu vẽ khác pha màu ánh sáng thế nào?

Màu vẽ (sơn, màu nước, mực) là pha trừ: mỗi lớp sắc tố hấp thụ bớt một phần ánh sáng, phần còn lại phản xạ tới mắt. Càng trộn nhiều sắc tố, màu càng tối và đục. Theo Wikipedia, mô hình pha trừ đơn giản không đủ để đoán đúng kết quả trộn sơn (như vàng + lam ra xanh lá chứ không ra xám), phải dùng mô hình phức tạp hơn (Wikipedia: Subtractive color). Nghĩa là bảng pha màu nào cũng chỉ gần đúng: tuýp màu thật mới quyết định.

Màn hình thì là pha cộng: điểm ảnh phát ánh sáng đỏ, xanh lá, xanh lam (RGB), cộng càng nhiều càng sáng, nên "đỏ + xanh lá" ra vàng trên màn hình nhưng ra nâu xám khi trộn sơn. Bài hệ màu CMYK và RGB giải thích kỹ hai hệ này; ở đây mình chỉ dùng phần cần cho việc pha màu.

Ba màu gốc: đỏ, vàng, lam (RYB) hay hồng sen, vàng, lam lục (CMY)?

Hai cách gọi này trả lời hai câu hỏi khác nhau:

• RYB (đỏ, vàng, lam) là mô hình truyền thống của hội hoạ và trường mỹ thuật. Theo Wikipedia, RYB từng là nền của giáo trình màu ở Bauhaus và nhiều trường thiết kế; "đỏ, vàng, lam" ở đây là ba màu đại diện, không phải ba sắc tố cụ thể (Wikipedia: RYB color model).
• CMY (hồng sen, vàng, lam lục) là bộ ba màu gốc của pha trừ theo khoa học màu và ngành in. Cùng trang trên viết mô hình CMY "chính xác hơn nhiều" về dải màu và độ rực so với RYB; trang Primary color dẫn sách Handbook of visual display technology rằng bộ màu gốc tối ưu của hệ pha trừ là cyan, magenta, vàng (Wikipedia: Primary color).

Người vẽ thực tế đứng giữa hai bên. Bộ ba màu gốc mà Winsor & Newton gợi ý cho dòng màu nước Professional là Winsor Lemon (vàng chanh), Winsor Blue (Red Shade) (lam) và Permanent Rose (hồng), tức một màu hồng chứ không phải đỏ cờ (Winsor & Newton: primary colours in watercolour). Bộ sáu màu của họ có hai vàng, hai lam (French Ultramarine và Winsor Blue (Green Shade)) và thêm một đỏ (Scarlet Lake) bên cạnh màu hồng. Cách gọi "đỏ, vàng, lam" vẫn dùng được khi học, miễn là bạn biết màu "đỏ" nào cho tím đẹp, màu nào cho cam đẹp. Vòng 12 màu dựng từ ba màu gốc này có trong bài vòng tròn màu sắc, mình không vẽ lại ở đây.

Bảng pha màu cơ bản: màu bậc hai và bậc ba

Màu bậc hai là kết quả trộn hai màu gốc; màu bậc ba là một màu gốc trộn với màu bậc hai đứng cạnh nó. Bảng dưới dùng tỷ lệ gần đúng theo lượng màu bóp ra, kiểu "2 phần vàng : 1 phần đỏ".

9 phép trộn trong bảng trên: 3 màu bậc hai từ các cặp tuýp cùng độ ngả, 6 màu bậc ba từ một màu gốc và màu bậc hai đứng cạnh nó. Mô phỏng trên màn hình. Hình do ColorME tự vẽ.

Tỷ lệ là kinh nghiệm thường gặp, không phải công thức: mỗi tuýp có "sức nhuộm" khác nhau. Luôn bắt đầu từ màu nhạt, cho màu đậm vào từng chút.

Muốn thử nhanh trước khi bóp màu ra palette? Mở công cụ Bảng pha màu của ColorME: chọn 2–3 màu, chỉnh tỉ lệ theo phần, xem dải pha sáng dần, hoặc nhập màu muốn có để công cụ gợi ý công thức. Đây là mô phỏng trên màn hình với màu tuýp phổ biến, nên màu thật vẫn thay đổi theo hãng và giấy.

Bảng trộn màu mở rộng: nâu, màu đất, màu da, xám

Nâu, màu đất, xám đều dựa trên một ý: trộn hai màu nằm đối diện nhau trên vòng màu sẽ làm màu mất độ rực, tiến về xám, nâu hoặc gần đen (Wikipedia: Complementary colors). Muốn biết cặp nào đối diện, xem bài các cặp màu tương phản.

Bên trái: trộn dần hai màu đối diện, ô viền vàng là ô mất độ rực nhất. Bên phải: 9 màu của bảng trộn màu mở rộng. Mô phỏng trên màn hình; màu da thật rất đa dạng. Hình do ColorME tự vẽ.

Màu da người rất đa dạng, không có "công thức chuẩn"; ba dòng trên chỉ là điểm xuất phát thường gặp. Đặt ô màu vừa pha cạnh ảnh tham chiếu rồi chỉnh từng chút: vàng quá thêm chấm đỏ hồng, đỏ quá thêm chấm vàng, rực quá thêm chấm màu đối diện.

Làm màu sáng, tối, dịu: trắng, đen hay xám?

Ba thao tác này có tên riêng: thêm trắng là tint, thêm đen là shade, thêm xám là tone. Định nghĩa đầy đủ ở bài thuật ngữ màu sắc trong thiết kế; ở đây mình chỉ ghi lại cái cần khi cầm cọ:

Cùng một màu cam thêm dần trắng, lam ngả tím (màu đối diện) và đen; hàng cuối là vàng chanh thêm đen, ngả dần sang xanh ô liu. Mô phỏng trên màn hình. Hình do ColorME tự vẽ.

Pha màu nước: nước là màu trắng của bạn

Bảo tàng Tate mô tả màu nước là sắc tố mịn trong chất kết dính tan trong nước, thường vẽ trên giấy; vì màu nước bán trong suốt, màu trắng của giấy làm các lớp màu sáng lên, và vùng trắng trong tranh thường chỉ là chỗ để trống giấy (Tate: Watercolour). Từ đó ra ba điều khác với acrylic:

• Làm sáng bằng nước, không bằng trắng. Thêm trắng vào màu nước làm nó đục như bột màu. Muốn nhạt hơn, pha loãng hơn.
• Pha trên giấy bằng lớp chồng (glaze). Lớp vàng khô rồi quét lam loãng lên trên cũng ra xanh lá, thường trong hơn trộn trên khay. Chờ lớp dưới khô hẳn để màu không lem.
• Không phủ được màu sáng lên màu tối. Giữ vùng sáng từ đầu, vẽ từ nhạt đến đậm.

Tỷ lệ nước dưới đây là cách gọi thường gặp trong lớp vẽ, không có chuẩn chung; quẹt thử trên mẩu giấy cùng loại trước khi vẽ.

Pha màu acrylic: khô xong sẽ tối hơn

Đây là điều nhà sản xuất nói thẳng. Winsor & Newton viết rằng màu acrylic thường tối đi khi khô, gọi là colour shift, do chất kết dính chuyển từ trắng sang trong suốt khi khô (Winsor & Newton: acrylic colour shift); cùng trang đó họ cho biết dòng Professional Acrylic của họ được làm để gần như không bị hiện tượng này. Golden cũng giải thích giống vậy: chất kết dính trông trắng đục lúc ướt và trong ra khi khô, làm màu tối đi; độ lệch ít thấy ở màu sáng như vàng, rõ hơn ở màu tối như lam ultramarine (Golden, Just Paint: color shift).

Cách xử lý, theo Golden: pha màu sáng hơn mức mong muốn một bậc, quẹt thử một ít và chờ khô để kiểm tra; hoặc thêm chút Zinc White (trắng kẽm, loại trắng trong) để bù độ tối. Thêm một thói quen thường gặp:

Pha đủ một lần. Acrylic khô nhanh và khó pha lại đúng màu, nên pha dư cho cả mảng lớn.

Pha màu số: RGB, công cụ chọn màu và chế độ hoà trộn

Vẽ trên máy (Procreate, Photoshop, Krita), bạn chọn thẳng một mã màu thay vì trộn sắc tố. Bảng pha màu vẫn giúp theo hai cách:

1. Chọn màu theo logic pha màu vẽ. Bóng đổ của một quả cam: lấy màu cam, xoay sắc độ (hue) một chút về phía đỏ hoặc tím, giảm độ sáng, thay vì kéo về đen. Đọc mã màu trong bảng chọn màu xem bài mã màu HEX là gì.
2. Dùng chế độ hoà trộn (blend mode) của layer. Theo đặc tả Compositing and Blending của W3C, chế độ multiply nhân hai màu với nhau, kết quả luôn tối bằng hoặc tối hơn cả hai màu, nhân với trắng giữ nguyên màu, nhân với đen ra đen; chế độ screen thì ngược lại, kết quả luôn sáng bằng hoặc sáng hơn (W3C: Compositing and Blending Level 1).

Multiply vì vậy là thứ gần với "chồng lớp màu nước" nhất trên máy: một layer vàng #FFFF00 multiply lên layer lam lục #00FFFF cho ra đúng #00FF00 (xanh lá), vì ở mỗi điểm, kênh đỏ và kênh lam đều bị nhân với 0. Screen giống như chiếu hai đèn màu lên cùng một chỗ. Màu trên màn hình lại khác màu khi in, nên nếu tranh số sẽ đem in, đọc thêm bài CMYK và RGB.

Kết quả thật của chế độ multiply (trái) và screen (phải) trong trình duyệt, dùng CSS mix-blend-mode; mã màu ở từng vùng khớp với số đo lại trên ảnh chụp. Hình do ColorME tự dựng.

Công cụ của ColorME dùng được ngay cho phần này: vòng màu để tìm màu đối diện khi cần làm dịu hoặc pha bóng, dải màu để có các bậc sáng tối của một màu, và tạo bảng màu khi muốn chốt 4 đến 6 màu cho một bức tranh (bài ý tưởng báo tường 20/11 có 4 bảng màu chốt sẵn như vậy).

Bài tập: tự làm bảng pha màu của riêng bạn

Bảng in sẵn không biết bạn đang dùng tuýp màu nào; bảng tự làm thì có. Bài tập mất khoảng một buổi.

1. Chọn 6 màu bạn đang có: một vàng chanh, một vàng ấm, một đỏ ngả cam, một hồng hoặc đỏ ngả tím, một lam ngả tím, một lam ngả xanh lá. Thêm trắng nếu là acrylic hay bột màu.
2. Kẻ lưới 7 x 7 trên một tờ giấy dày, mỗi ô khoảng 2 cm. Hàng đầu và cột đầu ghi tên 6 màu.
3. Đường chéo là màu nguyên tuýp. Các ô còn lại là màu hàng trộn với màu cột, tỷ lệ 1 : 1. Viết tên màu vào ô bằng bút chì.
4. Thêm một hàng "pha trắng" và một hàng "pha màu đối diện" cho mỗi màu: 3 ô từ ít đến nhiều.
5. Với acrylic, chờ khô rồi chụp lại. So ô khô với lúc ướt để thấy colour shift của chính bộ màu của bạn.
6. Đánh dấu những ô màu đẹp nhất và những ô bị đục. Ô đục thường cho bạn biết hai tuýp nào không nên trộn với nhau.

Mẫu bảng pha màu 6 x 6 với 6 tuýp gợi ý ở bước 1: đường chéo là màu nguyên tuýp, các ô khác trộn 1 : 1. Vòng đỏ đánh dấu ô bị đục, vòng xanh đánh dấu ô trong. Mô phỏng trên màn hình; bảng bạn tự làm sẽ khác theo tuýp màu. Hình do ColorME tự vẽ.

Lỗi thường gặp: vì sao màu pha bị đục?

Nguyên nhân hay gặp nhất có nguồn từ nhà sản xuất: Winsor & Newton giải thích mỗi màu có một "độ ngả" (colour bias). Một màu lam ngả đỏ mang theo chút đỏ, mà đỏ là màu đối diện của lục, nên khi trộn với một màu vàng ngả đỏ để làm xanh lá, hỗn hợp có đủ ba màu gốc và bị đục; họ khuyên chọn các màu gốc có độ ngả giống nhau (Winsor & Newton: colour bias).

Cùng một cành lá tô bằng xanh lá pha từ vàng ấm + lam ngả tím (trước) và từ vàng chanh + lam ngả xanh lá (sau), tỷ lệ 1 : 1. Mô phỏng trên màn hình. Hình do ColorME tự vẽ.

Bước tiếp theo là dùng bảng pha màu vào một bức tranh nhỏ. Bài cách vẽ hoa đơn giản mà đẹp là bài thực hành vừa sức: cánh hoa luyện tint (thêm trắng), lá luyện pha xanh lá tươi và xanh rêu, bóng luyện màu đối diện. Muốn vẽ cả một khung cảnh, bài cách vẽ tranh phong cảnh dùng đúng các mẹo này để pha màu cho lớp xa và lớp gần. Muốn vẽ trên máy, đọc bài cách dùng màu trong digital painting; ColorME có khoá Digital Painting cho người muốn học bài bản.

Câu hỏi thường gặp

Bảng pha màu cơ bản gồm những gì?

Ba màu gốc (vàng, đỏ, lam), ba màu bậc hai (cam, xanh lá, tím) và sáu màu bậc ba, cộng với cách làm sáng bằng trắng (hoặc nước với màu nước) và làm dịu bằng màu đối diện. Hai bảng đầu bài là bảng pha màu cơ bản đó.

Bảng trộn màu nước có gì khác bảng pha màu acrylic?

Kết quả trộn giống nhau; màu nước làm sáng bằng nước, acrylic làm sáng bằng trắng và tối đi khi khô (xem hai mục màu nước và acrylic ở trên).

Pha màu đen như thế nào?

Trộn một lam đậm với một nâu đậm, hoặc ba màu gốc đậm với lượng gần bằng nhau, sẽ ra một màu rất tối gần đen. Nhiều người vẽ thích loại đen này hơn đen tuýp vì nó vẫn ngả ấm hoặc lạnh theo ý muốn.

Pha màu da người như thế nào?

Điểm bắt đầu thường gặp là trắng + cam + một chấm vàng cho tông sáng, rồi thêm nâu cho tông trung bình và sẫm. Không có công thức chung vì màu da mỗi người mỗi khác; chỉnh từng chút cạnh ảnh tham chiếu như ở mục bảng trộn màu mở rộng.

Bảng pha màu đỏ: đỏ trộn với màu gì ra màu gì?

Đỏ + vàng ra cam, đỏ + lam ra tím, đỏ + trắng ra hồng, đỏ + xanh lá ra nâu, đỏ + một chút lam hoặc nâu ra đỏ đô (đỏ rượu).

Bảng pha màu vàng: vàng trộn với màu gì ra màu gì?

Vàng + đỏ ra cam, vàng + lam ra xanh lá, vàng + trắng ra vàng kem, vàng + một chút tím ra vàng đất, vàng + một chút đen ra xanh ô liu (đây là lý do không nên làm tối màu vàng bằng đen).

Bảng pha màu sơn tường có dùng bảng này được không?

Nguyên lý pha màu giống nhau, nhưng sơn tường thường được pha bằng máy ở cửa hàng theo mã màu trong quạt màu của hãng. Bài này dành cho màu vẽ; với sơn nhà, hãy chọn theo mã màu của hãng sơn để pha lại đúng màu khi cần thêm.