Cách vẽ tranh phong cảnh: bố cục, lớp xa gần, phối màu

Vẽ tranh phong cảnh đơn giản mà đẹp: đặt đường chân trời, chia tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh, phối màu theo giờ, 4 bức mẫu từng bước.

Trả lời nhanh: Muốn vẽ tranh phong cảnh đẹp mà vẫn đơn giản, mình làm theo ba việc: chọn chỗ đặt đường chân trời và điểm nhìn trên lưới chia ba (bố cục), chia cảnh thành ba lớp gần, giữa, xa (tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh), rồi tô lớp xa nhạt hơn, lạnh hơn, ít chi tiết hơn lớp gần (phối cảnh khí quyển). Chọn trước một bảng màu theo giờ trong ngày, đừng tô màu "theo cảm hứng" từng mảng. Bảng dưới tóm tắt cả bài; phía sau là 4 bức phong cảnh vẽ từng bước: đồng lúa, núi và hồ, làng quê, biển hoàng hôn.

Bốn bức phong cảnh trong bài: biển hoàng hôn, cánh đồng lúa, núi và hồ, làng quê; mỗi bức có một dải 6 bước ở mục 4. Hình do ColorME tự vẽ.

Hình minh hoạ trong bài do ColorME tự vẽ làm mẫu, không chép tranh của hoạ sĩ nào. Một tờ giấy, bút chì và một loại màu bất kỳ là đủ để vẽ theo.

Tranh phong cảnh là gì, vì sao người mới hay thấy khó?

Phong cảnh (landscape) là một đề tài chính của hội hoạ; theo bảo tàng Tate, đến thế kỷ 17 nó mới thật sự thành đề tài riêng, trước đó chủ yếu là phần nền của tranh chân dung hay tranh lịch sử (Tate: Landscape). Vì không có nhân vật, tranh dễ thành một dải màu phẳng. Người mới thường vấp ba lỗi: đường chân trời chia đôi tranh, gần xa rõ nét như nhau, màu trời và màu đất không ăn nhập. Ba mục tiếp theo xử lý đúng ba lỗi đó.

1. Bố cục: đường chân trời, lưới chia ba và điểm nhìn

Lưới chia ba (rule of thirds)

Quy tắc một phần ba là một quy ước bố cục: chia khung hình thành 9 ô bằng hai đường ngang và hai đường dọc cách đều, rồi đặt các thành phần quan trọng dọc theo các đường này hoặc ở giao điểm của chúng, thay vì đặt ngay chính giữa (Wikipedia: Rule of thirds). Đây là gợi ý, không phải luật, nhưng là cách nhanh nhất để tranh hết "cứng". Kẻ lưới thật nhẹ, vẽ xong mới tẩy.

Đặt đường chân trời ở đâu

Đường chân trời là ranh giới giữa mặt đất (hoặc mặt biển) và bầu trời. Trong hệ phối cảnh tuyến tính, các đường song song chạy ra xa như hai mép con đường hay đường ray sẽ trông như gặp nhau tại đường chân trời, ở một điểm gọi là điểm tụ (Tate: Perspective, Tate: Vanishing point). Cách dạy thường gặp: đường chân trời nằm ngang tầm mắt người vẽ, đứng trên đồi thì nó lên cao, ngồi sát ruộng thì nó xuống thấp.

Cùng một khung cảnh với đường chân trời ở 1/3 dưới, chính giữa và 1/3 trên. Nét đứt là lưới chia ba, vòng cam là điểm nhìn. Hình do ColorME tự vẽ.

Chân trời ở 1/3 dưới để khoe trời (biển hoàng hôn, mây lớn); ở 1/3 trên để khoe đất và nước (ruộng, hồ, con đường). Chính giữa chỉ hợp khi cố ý vẽ phản chiếu đối xứng.

Điểm nhìn: một nhân vật chính cho bức tranh

Mỗi bức cần một chỗ mắt dừng lại đầu tiên: mái nhà, cây đơn độc, mặt trời, chiếc thuyền. Đặt nó gần một giao điểm lưới và cho nó tương phản cao nhất tranh. Hai mẹo thường gặp để dẫn mắt vào:

• Đường dẫn: bờ ruộng, con đường, dòng sông chạy từ góc dưới tranh vào phía điểm nhìn.
• Khung tự nhiên: một cành cây ở tiền cảnh hay hai bờ tre hai bên tạo thành "cửa sổ" nhìn vào trung cảnh.

Muốn hiểu sâu hơn các nguyên lý thị giác dùng chung cho tranh, ảnh và thiết kế, đọc bài visual art là gì.

2. Lớp xa gần: tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh

Mình chia mọi bức phong cảnh thành ba lớp như ba tấm bìa xếp chồng:

Phối cảnh tuyến tính lo phần kích thước: vật ở xa trông nhỏ hơn vật ở gần (National Gallery: Perspective). Nhưng trong phong cảnh, thứ tạo chiều sâu mạnh nhất lại là màu.

Phối cảnh khí quyển: xa thì nhạt hơn, lạnh hơn

Theo National Gallery (London), Leonardo da Vinci và nhiều người khác đã thấy phong cảnh càng lùi xa thì màu và độ đậm nhạt càng đổi do bầu khí quyển; hoạ sĩ tái hiện điều đó (phối cảnh khí quyển, aerial perspective) bằng cách chuyển sắc độ dần từ tiền cảnh đến hậu cảnh (National Gallery: Aerial perspective). Càng xa, tương phản và chi tiết càng giảm, màu bớt rực và ngả về màu nền, thường là xanh lam, có thể ngả đỏ lúc bình minh hay hoàng hôn (Wikipedia: Aerial perspective).

Bức núi và hồ tách thành nền trời và ba lớp: hậu cảnh, trung cảnh, tiền cảnh. Hàng ô bên phải là độ đậm của từng phần khi chuyển đen trắng. Hình do ColorME tự vẽ.

Biến điều đó thành ba quy tắc khi tô:

1. Nhạt dần: pha thêm trắng (hoặc thêm nước với màu nước) cho mỗi lớp lùi xa.
2. Lạnh dần: pha thêm một chút màu của bầu trời vào lớp xa. Trời xanh thì núi xa ngả lam; trời hoàng hôn thì núi xa ngả tím hồng.
3. Mờ dần: tiền cảnh có lá, có ngọn cỏ; hậu cảnh chỉ còn một mảng hình bóng (silhouette) không viền.

Mẹo kiểm tra: chụp tranh, chuyển đen trắng; ba lớp cùng độ đậm là tranh sẽ phẳng. Ý tưởng nhiều lớp xa gần cũng là gốc của hiệu ứng web parallax.

3. Phối màu: bảng màu theo giờ trong ngày

Cùng một cánh đồng, sáng sớm và chiều muộn là hai bức tranh khác hẳn. Mình chọn giờ trong ngày trước, rồi để ánh sáng đó "nhuộm" mọi thứ. Hai mốc có nguồn: giờ vàng (golden hour) là khoảng ngay sau bình minh hoặc trước hoàng hôn, khi ánh sáng đỏ hơn và mềm hơn lúc mặt trời lên cao; giờ xanh (blue hour) là lúc chạng vạng, mặt trời đã xuống khá sâu dưới đường chân trời, ánh sáng còn lại mang sắc xanh lam và không có bóng đổ sắc nét (Wikipedia: Golden hour, Wikipedia: Blue hour).

Cùng một cánh đồng ở năm giờ trong ngày, mỗi giờ 5 mã màu: trời cao, trời sát chân trời, cảnh xa, ruộng, phần gần hoặc tối nhất. Hình do ColorME tự vẽ.

Ba nguyên tắc phối màu mình dùng cho mọi bức:

• Giới hạn 4 đến 6 màu: trời, đất, cây, một màu tối chung, một màu nhấn; pha sắc độ từ chúng thay vì lấy màu mới.
• Màu tối không phải đen: dùng lam đậm, tím than hay nâu đỏ đậm.
• Điểm nhấn là màu đối diện. Tranh nhiều xanh lá thì một mái ngói đỏ hay chiếc nón lá vàng sẽ bật lên. Tìm cặp màu đối diện bằng công cụ vòng tròn màu của ColorME; lý thuyết nằm ở bài vòng tròn màu sắc. Cần các sắc độ đậm nhạt của một màu trời cho ba lớp xa gần thì thử thang màu.

4. Bốn bức tranh phong cảnh vẽ từng bước

Thứ tự chung: phác bố cục bằng nét nhẹ, tô trời, tô từ xa đến gần, chi tiết và điểm nhấn sau cùng.

Bức 1: Cánh đồng lúa quê hương (dễ nhất)

Bức hợp nhất để vẽ tranh phong cảnh quê hương, đồng quê: trời, ruộng, hàng cây xa, một điểm nhấn.

Bức 1 qua 6 bước, cùng một khung cảnh từ lưới chia ba đến bản tô màu. Nét đứt xanh là lưới, vòng cam là điểm nhìn. Hình do ColorME tự vẽ.

1. Kẻ lưới chia ba. Đặt đường chân trời ở 1/3 trên để khoe mặt ruộng. Đánh dấu điểm nhìn ở giao điểm trên bên phải.
2. Vẽ bờ ruộng bằng đường cong nhẹ, thưa ở dưới, dày dần gần chân trời; cho một bờ chạy chéo về điểm nhìn làm đường dẫn.
3. Tô trời lam nhạt, gần trắng ở sát chân trời; chừa giấy làm vài đám mây.
4. Hậu cảnh: một dải cây xa màu xanh lam xám, mép trên gợn nhẹ, không vẽ lá.
5. Ruộng: ô xa xanh vàng nhạt, ô gần xanh lá đậm; ô tiền cảnh thêm nét lúa đứng.
6. Điểm nhấn: mái ngói đỏ hoặc nón lá vàng, vài con cò trắng; chỗ tối nhất đặt ở tiền cảnh.

Lỗi hay gặp: ô ruộng đều nhau như bàn cờ; ô xa phải dẹt và nhỏ hơn hẳn.

Bức 2: Núi và hồ (phong cảnh thiên nhiên)

Bài tập phối cảnh khí quyển cho tranh phong cảnh thiên nhiên: ba lớp núi, lớp sau nhạt hơn lớp trước.

Bức 2 qua 6 bước: núi xa nhạt và ngả lam, núi gần xanh đậm, bờ đá ở tiền cảnh đậm và ấm nhất. Hình do ColorME tự vẽ.

1. Đặt mặt hồ ở 1/3 dưới, phần trên dành cho trời và núi. Phác ba lớp núi chồng nhau: lớp xa nhất thấp và mềm, lớp gần cao và sắc cạnh hơn.
2. Tô trời từ lam đậm ở trên xuống lam nhạt ở chân trời.
3. Lớp núi xa nhất: pha màu trời với một chút tím và nhiều trắng, tô phẳng, không viền.
4. Lớp núi giữa: cùng màu đó nhưng đậm hơn một bậc, thêm chút xanh lá; lớp núi gần: xanh lá đậm, có vài mảng rừng thông gợi bằng nét dọc.
5. Mặt hồ: lặp lại trời và bóng núi lộn ngược, đậm hơn chút, vài đường ngang mảnh màu sáng.
6. Tiền cảnh: bờ đá, bụi cỏ ấm và đậm nhất tranh; thêm một chiếc thuyền nhỏ làm điểm nhìn.

Lỗi hay gặp: ba lớp núi cùng một màu xanh lá. Kiểm tra bằng ảnh đen trắng: lớp xa phải gần với màu trời nhất.

Bức 3: Làng quê, con đường và lũy tre

Bài tập phối cảnh tuyến tính: con đường thu hẹp về một điểm trên đường chân trời.

Bức 3 qua 6 bước: hai mép đường hội tụ về điểm tụ trên đường chân trời, lũy tre và mái nhà nhỏ dần theo con đường. Hình do ColorME tự vẽ.

1. Đặt đường chân trời ở khoảng 1/3 dưới, chấm một điểm tụ hơi lệch sang trái.
2. Kẻ hai mép đường từ hai góc dưới tranh chạy về điểm tụ; đường rộng ở tiền cảnh, nhỏ dần đến gần như một điểm.
3. Vẽ lũy tre hai bên đường: mảng tre xa nhỏ, thấp; mảng tre gần cao, vươn ra khỏi khung tranh. Thêm vài mái nhà nhỏ dần theo đường, mái gần to nhất.
4. Tô trời chiều vàng kem, rồi tô lũy tre xa màu xanh xám, tre gần xanh lá đậm với phía khuất nắng ngả lam tím.
5. Tô con đường đất: nâu nhạt ở xa, nâu ấm ở gần, thêm bóng tre đổ ngang mặt đường để dẫn mắt vào trong.
6. Chi tiết ở tiền cảnh (lá tre, hàng rào), điểm nhấn ở trung cảnh (cổng làng, chiếc xe đạp).

Lỗi hay gặp: hai mép đường song song làm con đường dựng đứng; hai mép phải hội tụ.

Bức 4: Biển hoàng hôn

Bài tập phối màu: một dải chuyển từ ấm sang lạnh và các hình bóng tối.

Bức 4 qua 6 bước; ô cuối có bản đen trắng thu nhỏ để kiểm tra chỗ sáng nhất và tối nhất. Hình do ColorME tự vẽ.

1. Đặt đường chân trời mặt biển ở 1/3 dưới để dành chỗ cho trời. Đánh dấu mặt trời ngay trên đường chân trời, lệch về một giao điểm.
2. Tô trời thành các dải ngang: vàng cam sát chân trời, rồi hồng, rồi tím, trên cùng xanh lam đậm. Với màu nước hay sáp, chồng mép các dải để chúng hoà vào nhau.
3. Thêm mây: những vệt dài nằm ngang, thường gặp nhất là mặt dưới mây ửng cam hồng, mặt trên tím xám.
4. Mặt biển: lặp lại màu trời nhưng đậm hơn; dưới mặt trời vẽ một vệt sáng phản chiếu đứt quãng, hẹp ở xa và rộng dần về phía người xem.
5. Vẽ hình bóng (silhouette) tím than: mỏm đá ở tiền cảnh, một cây dừa, một chiếc thuyền nhỏ ở trung cảnh. Không cần chi tiết bên trong hình bóng.
6. Kiểm tra: sáng nhất là mặt trời và vệt phản chiếu, tối nhất là mỏm đá tiền cảnh; thiếu tương phản thì làm đậm hình bóng, đừng làm tối trời.

Lỗi hay gặp: hình bóng tô đen làm tranh "thủng"; tím than hợp trời hoàng hôn hơn.

Dụng cụ vẽ phong cảnh: chọn theo cách bạn muốn tô

Màu nước hay gouache? Màu nước trong suốt nên phải tô từ sáng đến tối và chừa trước chỗ trắng (mây, vệt sáng trên biển); gouache đục nên đặt chỗ sáng lên nền tối được, dễ sửa hơn cho người mới.

Về vẽ trên iPad: theo trang Apple Pencil (đọc ngày 14/10/2026), cả Apple Pencil Pro và Apple Pencil (USB-C) đều nhận độ nghiêng để tô bóng, còn nhạy lực nhấn (nét đậm nhạt theo lực tay) chỉ có ở Apple Pencil Pro (Apple). Procreate tự giới thiệu có hơn 300 brush, các công cụ QuickShape và StreamLine, chỉ bán trên App Store và không thu theo thuê bao (Procreate). Mẹo: trời, hậu cảnh, trung cảnh, tiền cảnh mỗi thứ một layer; phủ một layer màu trời bán trong suốt lên hậu cảnh là lớp xa nhạt đi ngay. Ứng dụng khác xem ở bài 8 ứng dụng vẽ tranh trên iPad.

6 lỗi thường gặp khi vẽ tranh phong cảnh

Ba lỗi trong bảng dưới, mỗi lỗi một cặp trước và sau cùng khung hình. Hình do ColorME tự vẽ.

Lịch luyện vẽ phong cảnh trong 14 ngày

Mỗi ngày 20 đến 40 phút. Tranh nhỏ (cỡ một bàn tay đến một trang vở) để vẽ nhanh, vẽ nhiều.

Vẽ từ ảnh tự chụp giúp bạn nhớ rõ ánh sáng; mẹo chụp ở bài dùng kính lọc giảm sáng khi chụp ảnh phong cảnh. Chọn màu cho bức tự chọn bằng công cụ tạo bảng màu, giữ lại 4 đến 6 màu. Đi tiếp sang minh hoạ: illustration art là gì; sang vẽ máy: digital painting là gì và bài cách dùng màu trong digital painting. ColorME có khoá Digital Painting cho người muốn học bài bản. Muốn vẽ thêm hoa vào tiền cảnh (sen trên mặt hồ, mai bên đường làng), xem bài cách vẽ hoa đơn giản mà đẹp.

Câu hỏi thường gặp

Vẽ tranh phong cảnh đơn giản thì nên bắt đầu từ đâu?

Từ bức cánh đồng lúa: một đường chân trời, các bờ ruộng cong, một hàng cây xa và một điểm nhấn. Nó luyện đủ bố cục, ba lớp xa gần và phối màu mà không cần vẽ hình khó.

Vẽ tranh phong cảnh quê hương nên có những gì?

Đồng lúa, lũy tre, mái ngói, đường đất, dòng sông, con đò, cánh cò. Chọn một thứ làm điểm nhìn, vài thứ làm nền; đừng dồn hết vào một tờ.

Vẽ tranh phong cảnh thiên nhiên bằng màu sáp có đẹp không?

Có. Sáp dầu cho màu rực và hoà trộn được, hợp với trời hoàng hôn và đồng lúa. Tô lớp nhạt trước, chồng lớp đậm sau; kinh nghiệm thường gặp là giấy hơi nhám giữ sáp tốt hơn giấy láng.