Cách vẽ tranh tường: chuẩn bị bề mặt, phóng hình, chọn sơn

Cách vẽ tranh tường từ A đến Z: làm sạch và sơn lót tường, 4 cách phóng hình (lưới ô, máy chiếu, rắc bột), chọn sơn acrylic bền màu, vẽ từ mảng lớn và phủ bảo vệ.

Trả lời nhanh: Vẽ tranh tường gồm năm việc theo đúng thứ tự: làm sạch và sửa bề mặt, sơn lót, phóng hình từ bản phác lên tường (kẻ lưới ô, dùng máy chiếu hoặc rắc bột qua giấy đục lỗ), vẽ từ mảng lớn đến chi tiết bằng sơn acrylic bền màu, rồi phủ lớp bảo vệ nếu tranh ở ngoài trời. Phần lớn tranh tường hỏng sớm không phải vì vẽ xấu mà vì bỏ qua bước chuẩn bị bề mặt. Bảng dưới là khung việc mình dùng cho một bức tường trong nhà cỡ vài mét vuông.

Chỉ một mảng hoa lá nét đen sau đầu giường, không cần phủ kín cả bức tường.

Tranh minh hoạ trong bài là tranh tường thật của các hoạ sĩ, mình tìm qua Pinterest và truy về trang của họ; tên tác giả và nguồn ghi ngay dưới mỗi bức, bản quyền thuộc về tác giả.

Tranh tường là gì?

Wikipedia tiếng Việt định nghĩa tranh tường là loại tranh mà người hoạ sĩ dùng sơn để vẽ trực tiếp lên tường, lên trần hay các bề mặt khác như đá trong hang động, và ghi "thông thường, tường phải được xử lý nhẵn và sơn một lớp lót" (Wikipedia: Tranh tường). Wikipedia tiếng Anh dùng nghĩa rộng hơn: mọi tác phẩm đồ hoạ vẽ hoặc gắn thẳng lên tường, trần hay một nền cố định, với các kỹ thuật như fresco, khảm (mosaic), graffiti (Wikipedia: Mural).

Bạn sẽ gặp chữ bích hoạ. Theo Wikipedia, bích hoạ (fresco) là tranh vẽ lên vữa vôi còn ướt: màu pha nước tô lên mặt vữa, khi vữa đông kết thì màu thành một phần của bức tường; vẽ trên vữa đã khô thì gọi là secco (Wikipedia: Bích hoạ, Fresco). Tranh tường trong nhà, quán cà phê hay trường học ở Việt Nam hôm nay gần như đều vẽ bằng sơn acrylic lên tường đã khô, tức gần với secco hơn.

Ở Việt Nam, ví dụ dễ thấy là làng bích hoạ Tam Thanh: dự án mỹ thuật cộng đồng Việt Nam và Hàn Quốc năm 2016, vẽ khoảng 70 bức trên tường nhà dân ven biển; Wikipedia ghi khâu chuẩn bị gồm khảo sát thực địa và lập phương án trước khi sơn nền và vẽ (Wikipedia: Làng bích hoạ Tam Thanh). Thứ tự đó cũng đúng với một bức tường phòng khách.

Bước 1 và 2: Chuẩn bị bề mặt và sơn lót

Golden Artist Colors, hãng sơn acrylic cho hoạ sĩ, viết trong hướng dẫn vẽ tranh tường ngoài trời rằng chuẩn bị bề mặt quyết định tuổi thọ bức tranh, và dẫn lời một hãng sơn lớn rằng có tới 80% sự cố lớp phủ liên quan trực tiếp đến chuẩn bị bề mặt không đủ (Golden: Painting Exterior Murals). Các bước dưới đây mình tóm theo hướng dẫn đó.

Kiểm tra lớp sơn cũ

• Tường đã sơn sơn nước (gốc polymer) thì sơn acrylic thường bám đủ.
• Sơn dầu bóng hoặc không rõ loại: phải chà nhám cho mờ, hoặc cạo bỏ.
• Sơn cũ đang bong, phấn hoá: nên loại bỏ hẳn (cạo, phun nước áp lực).
• Golden lưu ý bức tranh vẽ trên lớp sơn cũ sẽ không bền bằng vẽ trên nền đã làm sạch hoàn toàn và sơn mới.

Rửa, xử lý nấm mốc, trám nứt

Golden viết việc rửa mọi bề mặt đã sơn bằng xà phòng và nước, kể cả tường vừa sơn xong, là bắt buộc trước khi dùng sản phẩm acrylic. Với nấm mốc: chà tay bằng hỗn hợp 1 phần thuốc tẩy gia dụng với 3 phần nước, để 10 phút rồi rửa sạch bằng nước; đeo kính và đồ bảo hộ, và tuyệt đối không pha thuốc tẩy với chất tẩy rửa có amoniac. Vết nứt và rãnh thì cách trám tuỳ vật liệu tường, Golden khuyên hỏi cửa hàng sơn xây dựng.

Bộ mẹo của nhóm hoạ sĩ đường phố trên trang Daler-Rowney đi cùng hướng: làm sạch tường bằng máy phun áp lực, trám khe và lỗ cho phẳng, phủ một lớp nền, và tuân thủ quy định an toàn khi làm việc trên cao (Daler-Rowney: How to paint a wall mural). Họ cũng nhắc việc đầu tiên: xin phép chủ bức tường, và chính quyền nếu tường ở nơi công cộng.

Sơn lót

Theo Golden, lớp lót giúp sơn bám tốt hơn; tiêu chí quan trọng là lớp lót đó có sơn phủ được bằng sơn gốc nước (latex) hay không. Loại lót cụ thể cho từng vật liệu nên hỏi nhà cung cấp sơn xây dựng tại chỗ, vì họ tính cả điều kiện khí hậu nơi đó. Với gạch, bê tông và các nền xây, Golden khuyên dùng thêm chất xử lý nền (masonry conditioner). Một lưu ý dễ bỏ qua: Golden ghi gesso, bột đắp (molding paste), sơn mờ và varnish mờ của hãng không dành cho ngoài trời.

Tường mới trát cần khô và ổn định trước khi sơn; thời gian chờ và độ ẩm cho phép, bạn làm theo hướng dẫn in trên thùng sơn lót đang dùng, vì mỗi hãng mỗi khác.

Bước 3: Phóng hình từ bản phác lên tường

Trước khi phóng, vẽ bản phác trên giấy hoặc máy (điện thoại cũng được, ví dụ app ibisPaint X) cùng tỉ lệ khung với bức tường (đo dài, rộng tường rồi chia ra). Daler-Rowney khuyên đừng vội ở khâu này: phác, dựng bố cục, rồi chuyển thành lưới và bảng màu. Wikipedia mô tả hai cách phổ biến: kẻ lưới vùng cần vẽ để phóng hình từng bước cho đúng tỉ lệ, hoặc chiếu thẳng thiết kế lên tường rồi đồ lại bằng bút chì; cũng có hoạ sĩ vẽ thẳng không phác (Wikipedia: Mural).

Rắc bột là kỹ thuật cổ: Wikipedia gọi là pouncing (tiếng Ý spolvero), chuyển hình bằng một thứ bột mịn gọi là pounce, giống như đồ hình, dùng để nhân bản nét phác (Wikipedia: Pouncing). Với tường trong nhà, mình hay dùng lưới ô cho bố cục chính rồi vẽ tay phần chi tiết; nét phấn lau đi dễ hơn nét chì trên sơn nền màu sáng.

Bước 4: Chọn sơn vẽ tranh tường

Golden gọi acrylic là một trong những loại sơn bền và dễ tìm nhất cho ngoài trời, được nhiều hoạ sĩ dùng vẽ tranh tường nhờ độ bền màu và chịu thời tiết, và bám rất tốt trên nền xây, xi măng. Ngược lại, sơn dầu là lựa chọn kém trên các nền này vì độ kiềm của bê tông có thể phá huỷ sơn dầu và sơn alkyd. Daler-Rowney cũng nhấn mạnh dùng sơn bền ánh sáng (lightfast) và chịu nước ở mọi bước.

Muốn có bảng màu trước khi mua sơn, bạn có thể đưa một bức ảnh có tông mình thích vào công cụ Trích xuất bảng màu của ColorME để lấy mã HEX, rồi mang mã đó ra cửa hàng pha màu. Phần hỏi đáp của trang ghi: "Có. Công cụ miễn phí, không cần đăng nhập và không giới hạn số ảnh." Màu trên màn hình và màu sơn pha thật luôn lệch nhau, nên quét thử một mảng nhỏ lên tường trước.

Núi nhiều lớp: mỗi lớp một màu, đậm dần về phía trước; băng keo giữ mép chân tường.

Bước 5: Vẽ từ mảng lớn đến chi tiết, rồi bảo vệ

Daler-Rowney tả bước vẽ đơn giản: điền đầy lưới bằng cọ và con lăn. Thứ tự mình hay dùng, theo thói quen thường gặp của người vẽ tranh tường:

1. Mảng nền lớn bằng con lăn: trời, mặt nước, các dải núi xa. Dán băng keo giấy ở mép trần, chân tường, ổ điện.
2. Mảng trung bằng cọ dẹt lớn: thân cây, khối nhà, tán lá. Đi từ xa đến gần, từ nhạt đến đậm.
3. Chi tiết và nét bằng cọ nhỏ: gân lá, viền, điểm sáng. Phần này chỉ chiếm ít diện tích nhưng tốn nhiều thời gian nhất.
4. Lùi ra xa nhìn sau mỗi buổi. Tranh tường được xem từ vài mét, chi tiết quá nhỏ sẽ mất.

Cùng đề tài cá koi: một bức nhiều màu, một bức chỉ nét đen và loang xám.

Lớp phủ bảo vệ

Wikipedia ghi tranh tường hoàn thành có thể được phủ varnish hoặc lớp acrylic trong để bảo vệ khỏi tia UV và trầy xước. Golden viết lớp phủ cuối giúp tranh bền hơn trước môi trường; một lựa chọn là varnish loại gỡ được bằng dung môi, để khi bị vẽ bậy có thể làm sạch và bảo trì. Daler-Rowney khuyên phủ varnish chống vẽ bậy (anti-graffiti) cho tranh đặt hàng. Golden cũng lưu ý sơn và varnish dùng trên tường nhà được tính là lớp phủ kiến trúc, có thể chịu quy định về hàm lượng VOC tuỳ nơi; trước khi phủ, đọc kỹ nhãn sản phẩm.

Tranh tường 3D là gì?

"Tranh tường 3D" thường là kiểu trompe-l'œil, tiếng Pháp nghĩa là "đánh lừa mắt" (Wikipedia: Trompe-l'œil): vẽ phối cảnh và sáng tối sao cho mảng tường phẳng trông như có chiều sâu, ví dụ trần nhà mở ra bầu trời hay phù điêu đá. Kỹ năng cần nhất ở đây không phải sơn mà là phối cảnh và sáng tối; nếu chưa vững, mình gợi ý luyện trên giấy trước theo lộ trình tự học vẽ 8 tuần.

Đánh lừa mắt: trần nhà mở ra bầu trời, mảng tường phẳng trông như đá chạm.

Gợi ý chủ đề theo không gian

Ý tưởng hình: bài 30 ý tưởng vẽ tranh đơn giản mà đẹp, cách vẽ hoa đơn giản mà đẹp và cách vẽ tranh phong cảnh: bố cục, lớp xa gần (cách chia lớp xa gần dùng lại nguyên cho tranh tường). Muốn tranh tường đậm chất làng quê, xem tranh đồng quê Việt Nam và vẽ tranh phong cảnh quê hương; muốn một đề tài truyền thống chia bốn mảng tường, xem tranh tứ quý tùng cúc trúc mai.

Lỗi thường gặp khi vẽ tranh tường

• Vẽ thẳng lên tường bẩn. Bụi, dầu mỡ, nấm mốc làm sơn bong sau vài tháng; rửa và để khô là bước rẻ nhất mà bền nhất.
• Bản phác khác tỉ lệ bức tường. Phóng lên sẽ bị méo hoặc hụt chỗ. Đo tường trước, phác sau.
• Chi tiết quá nhỏ. Đứng cách 3 đến 4 mét thì nét nhỏ biến mất; ưu tiên mảng và tương phản.
• Quên vật cố định trên tường. Công tắc, ổ điện, điều hoà nằm giữa bức tranh; đưa chúng vào bản phác.
• Bỏ lớp phủ cho tranh ngoài trời. Nắng mưa làm phai màu nhanh hơn trong nhà nhiều.

Câu hỏi thường gặp

Vẽ tranh tường dùng sơn gì?

Sơn acrylic gốc nước là lựa chọn phổ biến: Golden ghi acrylic bền, chịu thời tiết và bám tốt trên nền xây, còn sơn dầu không hợp với bê tông vì độ kiềm. Chọn màu có độ bền ánh sáng cao, nhất là cho tường ngoài trời.

Có cần sơn lót trước khi vẽ tranh tường không?

Nên có. Lớp lót giúp sơn bám tốt hơn; chọn loại lót phủ được bằng sơn gốc nước, và với gạch, bê tông thì dùng thêm chất xử lý nền theo khuyên của Golden.

Làm sao phóng hình lên tường cho đúng tỉ lệ?

Kẻ lưới cùng số ô lên bản phác và lên tường rồi chép từng ô, hoặc chiếu bản phác lên tường bằng máy chiếu và đồ nét bằng bút chì. Hoạ tiết lặp lại thì dùng giấy đục lỗ và rắc bột.

Tranh tường 3D có khó không?

Khó hơn tranh phẳng vì cần phối cảnh và sáng tối chính xác để đánh lừa mắt. Người mới nên bắt đầu bằng tranh phẳng như hoa lá nét mảnh hay núi nhiều lớp.

Tự vẽ tranh tường đơn giản tại nhà được không?

Được, nếu chọn hình đơn giản và làm đủ bước bề mặt. Bức núi nhiều lớp màu hay hoa lá nét đen trên nền trắng là hai kiểu dễ bắt đầu nhất.