Tranh đồng quê Việt Nam: đặc điểm, bảng màu và cách vẽ theo

Tranh đồng quê Việt Nam là gì, từ tranh Đông Hồ đến sơn dầu hôm nay; đặc điểm nhận diện, 5 bảng màu theo mùa có mã HEX và 6 bước vẽ theo.

Trả lời nhanh: Tranh đồng quê là tranh vẽ cảnh và đời sống nông thôn: cánh đồng lúa, con đê, dòng sông, nhà tranh, cây đa, người đội nón lá đi làm đồng. Nhận ra một bức tranh đồng quê Việt Nam nhờ ba thứ: bố cục nằm ngang và thoáng, vài hình ảnh quen thuộc lặp lại theo nhịp, và một bảng màu ít màu nhưng rõ mùa (xanh mạ, vàng lúa chín, nâu đất, xanh nước). Muốn vẽ theo, mình chọn một mùa, chặn mảng màu lớn trước rồi mới thêm người, cò, thuyền làm điểm nhấn.

Đồng lúa xanh, kênh nước, nón trắng và đàn vịt: vài hình ảnh lặp lại theo nhịp.

Tranh minh hoạ trong bài là tác phẩm thật của các hoạ sĩ Việt Nam, mình tìm qua Pinterest và truy về phòng tranh của họ; tên tác giả và nguồn ghi ngay dưới mỗi bức, bản quyền thuộc về tác giả. Các tác phẩm kinh điển trong bảo tàng mình chỉ nhắc tên và dẫn link để bạn tự xem, không đăng lại ảnh.

Tranh đồng quê là gì?

"Đồng quê" là cánh đồng và làng quê; tranh đồng quê vì thế không chỉ có ruộng lúa mà cả nhịp sống quanh nó: đi chợ, gặt lúa, chăn vịt, chèo thuyền, nghỉ trưa dưới gốc cây. Bức tranh có thể không có người nào, nhưng người xem vẫn cảm thấy có người đã cày cấy ở đó.

Khác với tranh phong cảnh nói chung, tranh đồng quê Việt Nam gần như luôn có dấu vết của con người: bờ ruộng thẳng do người đắp, mái nhà, con đò, cái nón. Nếu bạn cần nền tảng chung về bố cục và lớp xa gần trước, đọc bài cách vẽ tranh phong cảnh: bố cục, lớp xa gần, phối màu; bài này tập trung vào những gì làm nên chất "đồng quê Việt".

Từ tranh dân gian đến hội hoạ hiện đại

Cảnh quê đã có mặt trong mỹ thuật Việt từ rất lâu. Vài mốc dưới đây giúp bạn hiểu vì sao tranh đồng quê ngày nay trông như vậy; mỗi mốc có link để bạn xem tranh gốc.

Tranh dân gian Đông Hồ

Tranh khắc gỗ Đông Hồ xuất xứ từ làng Đông Hồ (Thuận Thành, Bắc Ninh); xưa kia tranh được bán chủ yếu dịp Tết, người nông thôn mua về dán tường, hết năm lại thay tranh mới. Giấy in là giấy điệp: vỏ con điệp nghiền nát trộn với hồ, quét lên giấy dó bằng chổi lá thông. Màu lấy từ tự nhiên: đen từ than gỗ xoan, rơm nếp hay than lá tre, xanh từ gỉ đồng hay lá chàm. Nghề làm tranh Đông Hồ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp (Wikipedia: Tranh Đông Hồ). Bảng màu ít, mảng phẳng, nét viền đen: đó là bài học đầu tiên về sự giản lược.

Tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh

Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được thành lập năm 1924 và là cơ sở đầu tiên đặt nền tảng cho giáo dục mỹ thuật ở Đông Dương (Wikipedia). Nguyễn Phan Chánh (1892 đến 1984), sinh viên khoá đầu của trường, được coi là người đặt nền tảng cho tranh lụa hiện đại Việt Nam. Tranh lụa của ông có mảng màu đơn giản, ấm, đường viền mềm và khoảng trống "rất đúng chỗ"; nhiều đề tài là đời sống nông thôn, như các bức "Chăn trâu trong rừng", "Tắm cho trâu", "Đi chợ" trong triển lãm năm 1938 (Wikipedia: Nguyễn Phan Chánh, Wikipedia: Tranh lụa).

Sơn mài của Nguyễn Gia Trí

Nguyễn Gia Trí (1908 đến 1993) được gọi là "người cha đẻ những bức tranh sơn mài tân thời của Việt Nam"; ông dùng son, sơn than, vàng, bạc, vỏ trứng, sơn cánh gián, và có bức "Cảnh nông thôn" (1939) (Wikipedia: Nguyễn Gia Trí). Bức bình phong sáu tấm "Làng quê giữa rặng chuối" (1937, sơn mài trên gỗ, 195 x 100 cm) được bán đấu giá tại Drouot tháng 12/2022; trên nền đen là nhà tranh, phụ nữ áo tứ thân quẩy gánh, tiền cảnh là cây chuối sơn son thếp vàng (VnExpress). Bài học từ bức này: vàng trên nền tối tạo chiều sâu, và tiền cảnh cây lá đóng khung cho cả ngôi làng.

Sơn dầu và hôm nay

Tô Ngọc Vân (1906 đến 1954) được đánh giá là người có công đầu tiên trong việc sử dụng chất liệu sơn dầu ở Việt Nam (Wikipedia: Tô Ngọc Vân). Ngày nay phần lớn tranh đồng quê bạn gặp là sơn dầu hoặc acrylic của các hoạ sĩ đương đại, nhiều người vẽ bằng dao cho mặt tranh dày. Muốn xem tác phẩm gốc của các thế hệ trước, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở số 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội là nơi lưu giữ quan trọng nhất (Wikipedia: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam).

Đặc điểm nhận diện một bức tranh đồng quê

Đặt nhiều bức cạnh nhau, mình thấy chúng lặp lại vài "luật" khá rõ. Đây là các đặc điểm thường gặp, không phải quy tắc bắt buộc.

1. Hình ảnh quen, số lượng ít

Một bức đồng quê hiếm khi nhồi đủ cả đồng lúa, cây đa, đình làng, con trâu. Hoạ sĩ chọn hai, ba hình ảnh và lặp chúng: nhiều chiếc nón trắng rải trên ruộng, một đàn vịt thành hàng, ba con thuyền thúng. Sự lặp lại tạo nhịp, giống nhịp của một câu hát ru.

2. Bố cục ngang, nhìn từ trên cao

Cánh đồng trải rộng nên khổ ngang hoặc vuông là phổ biến. Nhiều hoạ sĩ đương đại chọn góc nhìn từ trên cao: không thấy đường chân trời, chỉ còn các dải ruộng và dải nước đan nhau như một tấm vải. Cách này biến cánh đồng thành hoạ tiết, rất hợp với tranh trang trí.

Nhìn từ trên cao, cánh đồng thành các dải ruộng và dải nước đan nhau.

3. Người nhỏ, cảnh lớn

Người trong tranh đồng quê thường nhỏ, quay lưng hoặc cúi xuống làm việc, nón che mặt. Họ là điểm nhấn màu (một chiếc áo cam, áo tím giữa nền xanh) và cho ta biết tỉ lệ của cánh đồng. Nhờ vậy bức tranh nói về cả một vùng quê chứ không phải chân dung một người.

4. Đường dẫn mắt

Con đê, bờ ruộng, dòng kênh, chiếc cầu tre thường chạy cong hoặc chéo, dẫn mắt người xem vào sâu trong tranh. Nếu bức của bạn trông "đứng im", thử thêm một con đường cong từ góc dưới đi vào.

Bảng màu tranh đồng quê theo mùa

Màu là thứ làm tranh đồng quê "đúng mùa". Dưới đây là năm bảng màu mình gợi ý, mỗi bảng 5 màu, lấy cảm hứng từ cảnh quê theo mùa và từ cách các hoạ sĩ trong bài dùng màu. Mã HEX là gợi ý để bạn bắt đầu, không phải màu "chuẩn" của ai.

Hai bảng màu khác hẳn: sông nước nhiều màu tươi, và đồng chiều cam đất dưới trời xám xanh.

Ba mẹo khi dùng các bảng này:

• Một màu chủ đạo chiếm phần lớn tranh (xanh mạ hoặc vàng lúa), các màu còn lại nhỏ dần. Tranh To Ngoc phía trên gần như chỉ có xanh lá và xanh ngọc; nón trắng và áo màu là điểm nhấn.
• Màu bổ túc cho điểm nhấn: áo cam hay đỏ giữa ruộng xanh, thuyền đỏ trên nước xanh. Xem lại cặp màu bổ túc bằng vòng tròn màu.
• Đất và bóng không dùng đen thuần: nâu đỏ, chàm hay tím than giữ được không khí ấm của cảnh quê.

Muốn có bảng màu từ chính quê bạn, chụp một tấm ảnh cánh đồng rồi đưa vào công cụ trích xuất bảng màu của ColorME; trang công cụ mô tả: "Tải ảnh lên để lấy bảng màu chủ đạo, mã HEX, RGB, HSL." Phần hỏi đáp trên trang ghi về ảnh tải lên: "Không. Màu được phân tích ngay trên trình duyệt của bạn, không cần tải ảnh lên máy chủ để xử lý. ColorME chỉ nhận một ảnh bảng màu (các ô màu kèm mã HEX, không có ảnh của bạn) để theo dõi cách công cụ được dùng." Mình chưa thử công cụ này trong bài. Hãy dùng ảnh bạn tự chụp; đừng rút màu từ tranh của hoạ sĩ để dựng lại y hệt. Cách pha các màu trên bằng màu vẽ thật có ở bài bảng pha màu.

Chất liệu: chọn gì để vẽ tranh đồng quê

Theo Wikipedia, tranh lụa hiện đại Việt Nam vẽ bằng cách "nhuộm đi nhuộm lại" màu lên lụa căng trên khung, có thể rửa lụa nhiều lần rồi vẽ tiếp (Wikipedia: Tranh lụa); còn tranh sơn mài Việt khác đồ sơn mỹ nghệ ở khâu mài (Wikipedia: Sơn mài). Hai chất liệu này đẹp nhưng không phải chỗ để tự mày mò bước đầu.

Sơn đắp dày bằng dao: mái lá, quần áo phơi và mặt nước nổi khối.

Cách vẽ theo một bức tranh đồng quê

"Vẽ theo" ở đây là học cách hoạ sĩ nhìn và giản lược, không phải chép y một bức để bán hay đăng như của mình. Nếu bạn chép một bức để luyện tay, khi đăng hãy ghi rõ "vẽ theo tranh của (tên hoạ sĩ)".

1. Chọn mùa và bảng màu trước. Lấy một bảng ở trên, pha sẵn 5 màu ra palette. Đừng thêm màu mới giữa chừng.
2. Chọn góc nhìn. Nhìn ngang (thấy chân trời, có trời mây) hay nhìn từ trên cao (chỉ có ruộng và nước). Người mới nên thử nhìn từ trên cao: không phải lo phối cảnh, chỉ cần chia mảng.
3. Chia mảng lớn bằng bút chì nhạt: các dải ruộng, dải nước, con đường. Cho chúng chạy cong hoặc chéo, đừng song song với mép giấy.
4. Chặn màu nền: tô phẳng mỗi mảng một màu, nước một màu, ruộng hai sắc xanh xen kẽ. Lúc này bức tranh đã đọc được.
5. Vẽ lúa bằng nét quét: cọ dẹt hoặc dao, quét nhanh theo một hướng gió, đậm ở chân, sáng ở ngọn. Vùng gần nét to và rõ, vùng xa nét nhỏ, nhạt dần.
6. Thêm điểm nhấn sau cùng: nón lá trắng, áo màu, đàn vịt, con thuyền. Đặt chúng gần các giao điểm của lưới chia ba (xem mục bố cục ở thư viện thuật ngữ), và giữ chúng nhỏ.

Điểm nhấn đặt sau cùng: một con thuyền đỏ giữa nền lạnh là đủ kéo mắt.

Thời gian thường gặp cho một bức khổ 30 x 40 cm bằng acrylic là hai đến ba buổi: một buổi chặn mảng, một buổi vẽ lúa và nước, một buổi điểm nhấn và chỉnh. Vẽ trên máy tính bảng thì nhanh hơn vì có layer; ý tưởng cho người mới có ở bài vẽ tranh đơn giản mà đẹp: 30 ý tưởng.

Lỗi hay gặp khi vẽ tranh đồng quê

• Xanh lá một sắc: cả cánh đồng cùng một màu xanh trông như thảm cỏ nhựa. Xen hai đến ba sắc xanh, thêm vàng chanh ở ngọn lúa.
• Nhồi hình ảnh: cây đa, đình, trâu, cò, thuyền trong một khổ nhỏ. Chọn ít, lặp lại.
• Người quá to: người chiếm nửa khung thì thành tranh chân dung. Giữ người nhỏ hơn một phần mười chiều cao tranh.
• Nước không phản chiếu: thêm vài nét màu của bờ và trời vào mặt nước, kéo dọc xuống.
• Bóng đen kịt: dùng nâu đỏ, chàm, tím thay cho đen.

Tranh đồng quê treo phòng khách: vài lưu ý

Nếu bạn vẽ hay chọn tranh để treo, vài kinh nghiệm thường gặp: tranh treo trên sofa rộng khoảng hai phần ba chiều dài sofa; tâm tranh ngang tầm mắt người đứng; tường trắng, xám hợp với bảng lúa xanh, tường gỗ hợp với bảng mùa gặt. Tranh in từ ảnh tranh của hoạ sĩ khác mà không xin phép là vi phạm bản quyền; muốn có tranh đẹp mà đúng luật, mua bản gốc hoặc bản in có phép của hoạ sĩ. Muốn vẽ thẳng lên tường nhà, xem cách vẽ tranh tường.

Câu hỏi thường gặp

Tranh đồng quê thường vẽ những gì?

Cánh đồng lúa, bờ ruộng, đê, sông, ao, nhà tranh, cây đa, con thuyền, đàn vịt và người đội nón lá đi làm đồng. Một bức đẹp thường chỉ chọn hai, ba hình ảnh trong số đó và lặp lại chúng.

Tranh đồng quê nên dùng màu gì?

Chọn theo mùa: xanh mạ cho lúa đầu vụ, vàng và nâu cho mùa gặt, xanh nước và cam cho cảnh sông nước. Giữ 4 đến 6 màu chính, một màu chiếm phần lớn bức tranh.

Người mới nên vẽ tranh đồng quê bằng chất liệu gì?

Acrylic hoặc bút sáp. Acrylic khô nhanh, sửa được bằng cách phủ lớp mới; bút sáp cho mảng màu phẳng, gần tinh thần tranh dân gian. Lụa và sơn mài cần học bài bản.

Có được chép tranh đồng quê của hoạ sĩ để bán không?

Không nên. Chép để luyện tập thì được, nhưng bán hoặc đăng như tranh của mình là vi phạm bản quyền của tác giả. Khi đăng bài tập, ghi rõ vẽ theo tranh của ai.

Xem tranh đồng quê kinh điển ở đâu?

Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội) lưu giữ nhiều tác phẩm của các hoạ sĩ thế hệ đầu. Tranh Đông Hồ có thể xem ở làng tranh Đông Hồ, Thuận Thành, Bắc Ninh.

Bước tiếp theo

Nắm được đặc điểm và bảng màu rồi, bạn có thể đi tiếp sang cách vẽ tranh phong cảnh để luyện lớp xa gần, xem cách vẽ từng hình ảnh quê: cánh đồng, luỹ tre, mái đình, hoặc đọc về màu sắc trong digital painting nếu muốn vẽ trên máy. Muốn học có lộ trình và người chữa bài, tham khảo khoá Digital Painting dài hạn của ColorME.