In UV và in lụa khác gì: khi nào dùng, cách chuẩn bị file (lớp mực trắng, spot UV, tách màu)

In UV là gì, in lụa là gì và khác nhau thế nào về cách in, số màu, màu trắng, hiệu ứng; khi nào nên chọn cách nào; cách chuẩn bị file: lớp mực trắng và lớp bóng đặt bằng màu pha cho in UV, khuôn spot UV, tách màu, trap và tram cho in lụa, kèm lần kiểm tra file thật bằng Kiểm tra file in.

In UV là in phun bằng loại mực đóng rắn ngay dưới đèn tia cực tím (UV), nên in được lên nhiều vật liệu như nhựa, kính, kim loại, gạch. In lụa là đẩy mực qua một khuôn lưới căng trên khung, mỗi khuôn in một màu. Với designer, khác biệt lớn nhất nằm ở file: file in UV cần thêm lớp mực trắng và lớp bóng đặt tên đúng, còn file in lụa phải tách mỗi màu thành một tấm phim riêng.

Trước khi gửi bất kỳ file nào, bạn có thể thả PDF vào Kiểm tra file in của ColorME để xem khổ, tràn lề và độ phân giải ảnh. Phần cuối bài có lần chạy thật với một file lót ly, kèm những gì công cụ không kiểm tra.

Cùng một bài toán thiết kế, hai cách in. Bên trái: biển mica trong in UV với ba lớp mực. Bên phải: poster in lụa 3 màu, mỗi màu một tấm phim. Thương hiệu giả định, ảnh: ColorME.

In UV là gì

In UV dùng mực đóng rắn bằng tia cực tím. Theo bài Inkjet printing trên Wikipedia, loại mực này chủ yếu gồm monome acrylic và chất khơi mào quang; sau khi phun lên vật liệu, đèn UV (đèn thuỷ ngân hoặc đèn LED UV) làm các thành phần liên kết lại thành một lớp rắn. Mực UV không bay hơi, nên gần như toàn bộ lượng mực phun ra nằm lại trên bề mặt.

Bài UV curing ghi thêm hai điều designer nên biết: in bằng mực đóng rắn UV cho phép in lên rất nhiều vật liệu (nhựa, giấy, canvas, kính, kim loại, tấm foam, gạch, màng film), và quá trình đóng rắn có thể cho bề mặt bóng hoặc mờ tuỳ công thức. Với designer, điều này có nghĩa là cùng một file có thể in lên mica, kính hay kim loại, miễn là xưởng có máy và mực phù hợp với vật liệu đó.

"In UV" và "phủ UV" là hai việc khác nhau

Ở nhà in, chữ UV còn dùng cho lớp phủ: một lớp véc-ni đóng rắn bằng đèn UV, quét lên tờ đã in. Bài UV coating viết rằng lớp phủ này có thể quét theo từng vùng (spot) hoặc phủ kín cả trang, cho bề mặt rất bóng hoặc mờ. "Phủ UV định hình", "spot UV" trên name card, hộp giấy là lớp phủ này, không phải máy in phun UV. Khi nhận yêu cầu "in UV", hãy hỏi lại khách cần loại nào, vì file chuẩn bị khác nhau.

In lụa là gì

Theo Wikipedia tiếng Việt (In lụa), tên gọi đến từ thời bản lưới của khuôn làm bằng tơ lụa; về sau lưới làm bằng vật liệu khác nên còn gọi là in lưới. Mực chỉ thấm qua những mắt lưới còn mở và in xuống vật liệu, các mắt lưới khác đã bị bịt kín. Kỹ thuật này dùng được trên nilông, vải, thuỷ tinh, mặt đồng hồ, kim loại, gỗ, giấy.

Bài Screen printing mô tả cách làm khuôn hiện nay: phủ một lớp nhũ tương cảm quang lên lưới, đặt tấm phim có hình lên trên rồi chiếu ánh sáng có tia UV (dải 350 đến 420 nm). Chỗ được chiếu sáng thì nhũ tương cứng lại; chỗ phim che thì nhũ tương còn mềm và được rửa trôi, thành lỗ cho mực đi qua. Khi in, dao gạt kéo mực qua lưới. Mỗi lần chỉ in một màu, nên hình nhiều màu cần nhiều khuôn.

Với ảnh chụp, in lụa dùng bốn khuôn CMYK và chấm tram (halftone); Wikipedia ghi rằng mực in kiểu này phải trong hơn để trộn màu, nên màu kém rực hơn. Trên áo, mực phổ biến nhất là plastisol, phủ màu tốt trên áo tối; ngoài ra có mực phá gắn (discharge), mực nổi (puff), mực bóng, nhũ kim tuyến.

In UV và in lụa khác nhau thế nào

Hai cột vật liệu trùng nhau khá nhiều, nên vật liệu không phải lúc nào cũng quyết định. Câu hỏi thực tế hơn là hình của bạn có bao nhiêu màu, có ảnh chụp hay không, và cần hiệu ứng gì. Số lượng in cũng quan trọng: in lụa phải làm khuôn cho từng màu trước khi in tờ đầu tiên, còn in UV in thẳng từ file. Hãy hỏi xưởng với số lượng cụ thể của bạn, vì mỗi xưởng tính khác nhau.

Bốn câu hỏi đặt ra trước khi chọn cách in. Câu trả lời cuối cùng vẫn nên chốt với xưởng. Ảnh: ColorME.

Chuẩn bị file in UV: lớp màu, lớp trắng, lớp bóng

Ví dụ dưới đây là biển mica trong cho quán cà phê giả định "Sóng Muối". Trên vật liệu trong, mực màu bị nhìn xuyên qua nếu không có gì lót phía sau, nên file cần một lớp mực trắng. Phần mềm điều khiển máy (RIP) chỉ biết chỗ nào in trắng, chỗ nào phủ bóng khi bạn đặt đúng màu pha (spot color) trong file.

Một file in UV cho mica trong: lớp trắng, lớp màu và lớp bóng, mỗi lớp là một màu pha riêng. Tên màu theo VersaWorks của Roland DG. Ảnh: ColorME.

Bước 1: tách lớp màu và lớp trắng

Hướng dẫn in UV của Roland DG (Creating Printing Data for White Ink) làm trong Adobe Illustrator như sau: nhân đôi layer chứa hình (layer CMYK), đổi tên bản sao thành White, mở bảng màu Window > Swatch Libraries > Roland VersaWorks, chọn layer White rồi tô những chỗ cần in trắng bằng màu RDG_WHITE. Phần nào tô màu này sẽ được VersaWorks nhận là phần in mực trắng. Cuối cùng lưu Adobe PDF.

Bước 2: đặt đúng tên màu pha cho từng loại mực

Trang Printing Using White Ink/Gloss Ink/... của VersaWorks 7 liệt kê tên màu pha cho từng loại mực đặc biệt:

Cùng trang đó ghi rõ chế độ in khác nhau theo đời máy. Quan trọng hơn: đây là tên của máy Roland. Máy và phần mềm RIP của hãng khác dùng tên khác, nên hỏi xưởng tên màu pha họ cần trước khi làm file, rồi đặt đúng từng chữ, kể cả chữ hoa, chữ thường.

Bước 3: chọn lớp trắng nằm ở đâu

VersaWorks có thể tự tạo lớp trắng cho file không có RDG_WHITE, với ba kiểu: dưới các hình (Print Area), ngoài các hình (Outside Print Area) và toàn khổ (Entire Image). Theo trang Adding White Plates to CMYK Data, chức năng này không tạo được lớp trắng cho riêng một vài vật thể, và không dùng được với file ảnh raster (.jpg, .png, .tiff...). Muốn trắng ở đúng vài chi tiết, bạn phải tự vẽ lớp RDG_WHITE trong file.

Lớp trắng (màu hồng) đặt theo bốn kiểu. Ba kiểu đầu VersaWorks tạo tự động; kiểu thứ tư phải vẽ trong file. Ô nhỏ: hình sau khi in. Ảnh: ColorME.

Bước 4: đừng dùng "trắng CMYK" thay cho mực trắng

Trong file CMYK, màu trắng 0/0/0/0 nghĩa là không có mực, tức là để lộ vật liệu. Trên mica trong, chỗ đó sẽ trong suốt chứ không trắng. Thêm một bẫy nữa: Illustrator có tuỳ chọn Discard White Overprint, bật sẵn, để bỏ thuộc tính overprint khỏi các vật thể trắng khi lưu hoặc in. Trang White Overprint của Adobe ghi rằng vật thể tô màu pha trắng (Spot White) có overprint không bị ảnh hưởng. Vì vậy lớp trắng luôn nên là một màu pha có tên riêng.

Bước 5: lớp bóng, lớp nổi và cách xuất file

Lớp bóng làm giống lớp trắng: một layer riêng, tô màu pha bóng (RDG_Gloss với máy Roland) ở chỗ cần bóng. Vẽ các vùng này bằng vector. Hướng dẫn của Roland lưu file dạng Adobe PDF (EPS hoặc PS cũng đưa vào VersaWorks được). Trước khi lưu, mở Window > Separations Preview trong Illustrator để kiểm tra từng màu pha có đúng tên, đúng vị trí không.

Spot UV trên giấy: một file màu, một khuôn bóng

Với name card, hộp giấy, bìa sách cán mờ rồi phủ bóng từng vùng, lớp bóng không in bằng máy in phun mà là một lớp phủ UV. Nhà in cần biết chính xác vùng nào được phủ, nên bạn gửi kèm một khuôn bóng (mask): cùng khổ, cùng vị trí với file màu, vùng phủ vẽ bằng vector và tô đặc. Mỗi nhà in quy định cách khai báo riêng, ví dụ một file đen trắng tách rời hoặc một layer màu pha trong cùng file; hỏi trước để làm đúng một lần.

Name card giả định "Mộc Hương": file màu, khuôn bóng và hình minh hoạ vùng bóng sau khi phủ (không phải ảnh chụp). Ảnh: ColorME.

Nếu đặt khuôn bóng là một màu pha trong cùng file, nhớ bật overprint cho nó. Trang Overprint của Adobe giải thích: mặc định, màu nằm trên sẽ đục lỗ (knock out) phần bên dưới; overprint giữ phần bên dưới. Bật bằng Window > Attributes > Overprint Fill, sau đó xem bằng View > Overprint Preview. Nếu quên, lớp màu sẽ có lỗ trắng đúng hình logo.

Chuẩn bị file in lụa: tách màu, trap, tram

Tách mỗi màu thành một bản

Adobe định nghĩa trong trang Print color separations: chia hình thành hai màu trở lên gọi là tách màu, và tấm phim dùng để làm khuôn gọi là bản tách. Với in lụa, mỗi màu pha thành một bản và một khuôn. Cách làm gọn nhất trong Illustrator:

1. Vẽ bằng vector, mỗi màu là một màu pha (spot) có tên, ví dụ theo mã Pantone đã chốt với xưởng. Bài Pantone là gì giải thích vì sao màu pha giữ màu ổn định hơn màu trộn CMYK.
2. Không dùng màu trộn, hiệu ứng trong suốt hay bóng đổ mềm nếu xưởng chưa đồng ý: mỗi sắc độ không phải 100% sẽ bị đổi thành chấm tram.
3. Mở Window > Separations Preview, bật Overprint Preview, tắt lần lượt từng màu để thấy mỗi bản tách sẽ trông ra sao.
4. Thêm dấu chồng màu (registration mark) ở cùng vị trí trên mọi bản, nếu xưởng yêu cầu bạn tự làm.

Poster giả định của hiệu sách "Gác Sách": bản ghép và 3 bản tách. Mỗi tấm phim là hình đen đặc trên nền trong. Ảnh: ColorME.

Bù chồng màu (trap)

Hai màu in từ hai khuôn khó khớp tuyệt đối; lệch một chút là lộ khe giấy hoặc vải giữa hai màu. Trap là dải chồng nhỏ để che khe đó. Adobe chia làm hai kiểu (Trapping): spread, hình sáng nới ra chồng lên nền tối, và choke, nền sáng lấn vào mép hình tối. Illustrator có lệnh Trap trong bảng Pathfinder.

Wikipedia (Trap (printing)) nêu quy tắc chung: màu sáng lấn vào màu tối; giữa hai màu pha thì luôn cần trap. Con số được nêu trong bài là cho in offset 150 lpi: trap thường từ 0,08 đến 0,16 mm, nhân 1,5 đến 2 khi một màu là đen. In lụa có độ lệch khuôn riêng, nên hỏi xưởng độ trap họ muốn, hoặc để xưởng tự làm nếu họ có quy trình.

Không trap, spread và choke. Số liệu trap trong hình là của in offset 150 lpi, theo Wikipedia. Ảnh: ColorME.

Ảnh nhiều sắc độ: tram và số lưới

Khuôn lụa chỉ cho mực qua hoặc không, nên mảng xám hay ảnh chụp phải đổi thành chấm tram. ScreenPrinting.com, một nhà cung cấp thiết bị in lụa, đưa ra quy tắc kinh nghiệm trong bài What mesh count should I use for halftones?: số lưới (mesh) nên gấp 4 đến 5 lần tần số tram (LPI). Tram 45 LPI hợp với lưới khoảng 180 đến 225; ngược lại, lưới 230 giữ được tram khoảng 46 đến 57 LPI.

Bài A crash course in halftones của cùng trang thêm ba ý: xoay tram 22,5° để chấm rơi giữa các sợi lưới; ảnh không giữ được chi tiết hơn khoảng 2,5 lần LPI (ảnh 300 ppi tương ứng 120 LPI); và chuyển tram thường do phần mềm RIP làm khi in phim. Với designer, việc cần làm là gửi ảnh đủ độ phân giải, đúng khổ in, và hỏi xưởng họ chạy tram bao nhiêu LPI.

Chấm tram và quy tắc chọn số lưới. Đây là quy tắc kinh nghiệm của nhà cung cấp, không phải chuẩn cứng. Ảnh: ColorME.

Nét mảnh, chữ nhỏ và lớp trắng trên áo tối

Wikipedia ghi rằng hình càng nhiều chi tiết thì càng cần lưới mịn hơn. Các nguồn đọc cho bài này không đưa ra một độ dày nét tối thiểu chung cho in lụa, vì nó phụ thuộc lưới, mực và vật liệu; hãy hỏi xưởng con số của họ và thử một bản in mẫu khi có chữ nhỏ hoặc nét mảnh.

Trên áo tối, màu thường cần một lớp trắng lót (underbase) in trước. Bài Why printing CMYK on black garments is hard giải thích vì sao in ảnh CMYK lên áo đen khó: mực tram trong suốt, lưới mịn khiến lớp trắng khó đủ đặc, và phải sấy giữa các màu. Nếu thiết kế cho áo tối, ưu tiên mảng màu đặc và hỏi xưởng có cần bạn tự làm bản trắng lót không.

Kiểm tra file trước khi gửi bằng Kiểm tra file in

Để xem công cụ Kiểm tra file in giúp được gì với một sản phẩm in UV, ColorME làm hai file PDF lót ly "Sóng Muối" 100 × 100 mm, cộng 3 mm tràn lề mỗi cạnh (trang 106 × 106 mm): một bản toàn vector, một bản có nền là ảnh bitmap nhỏ. Cả hai được thả vào trang công cụ khi chưa đăng nhập, chọn khổ Tự nhập 100 × 100 mm, tràn lề 3 mm.

Hai lần chạy thật, chưa đăng nhập: bản vector được báo "File sẵn sàng để in", bản có ảnh bitmap được báo "Cần sửa trước khi gửi nhà in". Ảnh chụp màn hình: ColorME.

Kết quả đọc được trên trang, giữ nguyên chữ của công cụ:

• Bản vector: "File sẵn sàng để in". Các dòng kiểm tra: "Khổ 100 × 100 mm" (trang 105,8 × 105,8 mm), "Có tràn lề 3 mm", "Không có ảnh bitmap", và một nhắc nhở "Hãy chắc chắn chữ đã được nhúng font hoặc chuyển thành đường nét (outline)."
• Bản có ảnh: "Cần sửa trước khi gửi nhà in", vì dòng "Có ảnh chỉ 105 ppi (trang 1)" kèm lời giải thích "Ảnh này sẽ bị vỡ hạt khi in. Khổ nhỏ hơn 50 cm xem gần nên tính theo chuẩn 300 ppi. Hãy dùng ảnh gốc độ phân giải cao hơn." Ảnh nền trong file mẫu chỉ có 440 × 440 pixel trải trên 106 mm, nên con số 105 ppi là đúng.

Bản có ảnh, xem gần: đường cắt đỏ, vùng an toàn 5 mm nét xanh, phần tràn lề sẽ bị xén ở ngoài. Ảnh chụp màn hình: ColorME.

Công cụ đọc khổ, tràn lề và độ phân giải ảnh. Nó không đọc lớp trắng, tên màu pha, khuôn bóng hay bản tách: những phần đó vẫn phải soát bằng Separations Preview và hỏi xưởng. Trang công cụ cũng tự nói như vậy về màu ở phần hỏi đáp: "Công cụ đưa ra gợi ý về hệ màu dựa trên file, nhưng hãy luôn xuất PDF theo chuẩn nhà in yêu cầu và xin bản in thử khi màu quan trọng." Về quyền riêng tư, trang ghi: "Không. File được kiểm tra ngay trên máy bạn." Danh sách 12 lỗi khác nên soát nằm trong bài kiểm tra file trước khi gửi nhà in.

Checklist gửi file cho xưởng in UV và in lụa

Nếu bạn muốn làm thạo các bước tách layer, đặt màu pha, overprint và xuất PDF trong Illustrator, khoá học Illustrator của ColorME đi qua các thao tác vector này từ đầu. Với các ấn phẩm giấy, bài in offset là gì và định lượng giấy bổ sung phần chọn cách in và chọn giấy.

Câu hỏi thường gặp về in UV và in lụa

In UV là gì?

In UV là in phun bằng mực đóng rắn dưới đèn tia cực tím. Mực không bay hơi mà liên kết thành lớp rắn ngay sau khi chiếu đèn, nên in được lên nhựa, giấy, kính, kim loại, gạch và nhiều vật liệu khác.

In lụa là gì?

In lụa là đẩy mực qua một khuôn lưới căng trên khung; chỗ không in đã được bịt kín bằng nhũ tương. Mỗi khuôn in một màu, nên hình nhiều màu cần nhiều khuôn.

In UV có in được màu trắng không?

Có, với máy có mực trắng. Trong file, phần in trắng phải là một màu pha riêng theo tên xưởng yêu cầu, ví dụ RDG_WHITE với máy Roland. Trắng CMYK 0/0/0/0 nghĩa là không có mực.

Spot UV khác in UV thế nào?

Spot UV là phủ một lớp véc-ni đóng rắn bằng UV lên từng vùng của tờ đã in, ví dụ logo trên name card cán mờ. In UV là in hình bằng máy in phun mực UV. File spot UV cần thêm một khuôn bóng đen trắng cùng khổ với file màu.

File in lụa cần chuẩn bị những gì?

File vector, mỗi màu là một màu pha có tên theo mã đã chốt, có trap theo yêu cầu xưởng, ảnh đủ độ phân giải nếu phải ra tram, chữ đã outline hoặc nhúng font. Kiểm tra từng bản tách bằng Separations Preview trước khi gửi.

Nên chọn in UV hay in lụa?

Ảnh chụp, chuyển màu, nhiều màu trên vật liệu cứng thường hợp in UV. Thiết kế ít màu đặc, nhất là trên áo vải, thường hợp in lụa. Số lượng và hiệu ứng cũng ảnh hưởng, nên chốt với xưởng bằng số lượng cụ thể của bạn.