Ký họa là gì? Cách tập ký họa nhanh 10 phút mỗi ngày

Ký họa là vẽ nhanh từ thực tế. Phân biệt ký họa, phác thảo, sketch, croquis; dụng cụ tối giản, bài tập 10 phút mỗi ngày và sổ theo dõi 30 ngày.

Ký họa là gì? Ký họa (cũng hay viết là ký hoạ) là vẽ nhanh trực tiếp từ những gì bạn đang nhìn thấy: một góc phố, cái cốc trên bàn, chậu cây ngoài ban công. Mỗi bản thường chỉ vài chục giây đến vài phút, mục tiêu là ghi lại hình khối, hướng chính và mảng sáng tối, không phải một bức tranh hoàn chỉnh. Với người lớn mới học vẽ, ký họa là cách luyện mắt và tay đơn giản, gọn nhẹ nhất: một cuốn sổ, một cây bút và 10 phút mỗi ngày.

Bạn cần biết	Câu trả lời ngắn
Vẽ từ đâu?	Từ thực tế trước mặt, không vẽ theo trí nhớ hay tưởng tượng
Mỗi bản mất bao lâu?	Từ 1 đến 5 phút khi mới tập; lâu hơn khi đã quen
Cần gì?	Một cuốn sổ nhỏ, một bút chì mềm hoặc một bút kim
Tập thế nào?	10 phút mỗi ngày, chia 4 chặng có bấm giờ (bảng bên dưới)
Đo tiến bộ ra sao?	Đánh số ngày trên từng trang, sau 30 ngày đặt trang đầu và trang cuối cạnh nhau

Để bấm giờ cho từng chặng, có thể dùng Đồng hồ đếm ngược online của ColorME: trang công cụ ghi rõ có thể "hẹn 1, 5, 10, 25 phút hoặc tuỳ ý", và phần hỏi đáp của trang trả lời "Có, miễn phí và không cần đăng nhập."

Ký họa khác phác thảo, sketch và croquis thế nào?

Bốn từ này hay bị dùng lẫn cho nhau. Chúng giống nhau ở chỗ đều là bản vẽ nhanh, chưa hoàn chỉnh; khác nhau ở chỗ bạn vẽ từ đâu và vẽ để làm gì. Bảng dưới là một cách phân biệt dễ nhớ khi tự học.

Từ	Vẽ từ đâu	Để làm gì	Ví dụ
Ký họa	Vật thật, cảnh thật trước mặt	Luyện quan sát, ghi lại nơi chốn, khoảnh khắc	Góc quán cà phê vẽ trong 5 phút
Phác thảo	Ý tưởng trong đầu, có thể kèm ảnh tham khảo	Thử bố cục, thử phương án trước khi làm bản chính	Ba khung bố cục nhỏ cho một tấm poster
Sketch	Cả hai	Từ tiếng Anh, nghĩa rộng: mọi bản vẽ tay nhanh, chưa hoàn thiện	Bản nháp logo, bản vẽ dáng nhân vật
Croquis	Người mẫu thật, đổi tư thế sau vài phút	Luyện vẽ dáng người trong lớp vẽ	Chuỗi bản vẽ 2 phút mỗi tư thế

Wikipedia định nghĩa sketch là bản vẽ tay thực hiện nhanh, thường không nhằm làm tác phẩm hoàn chỉnh (Sketch (drawing)), còn croquis là bản vẽ nhanh người mẫu sống, thường làm trong vài phút trước khi người mẫu đổi tư thế (Croquis). Nếu bạn muốn hiểu sketch theo nghĩa rộng trong thiết kế đồ hoạ, ColorME có bài riêng: Sketch là gì và vì sao designer cần sketch. Bài này chỉ tập trung vào ký họa: vẽ từ thực tế, nhanh, mỗi ngày.

Ký họa cảnh phố ngoài trời còn có tên riêng là urban sketching: vẽ tại chỗ, trong nhà hay ngoài trời, từ những gì mắt nhìn thấy.

Vì sao người lớn mới học vẽ nên bắt đầu bằng ký họa

• Luyện mắt trước, luyện tay sau. Phần lớn lỗi của người mới không nằm ở tay mà ở chỗ vẽ theo hình dung ("cái cốc phải trông thế này") thay vì nhìn kỹ cái cốc thật. Ký họa buộc bạn nhìn nhiều hơn vẽ.
• Thời gian ngắn nên ít sợ sai. Một bản 1 phút hỏng thì lật trang. Không ai tiếc 1 phút, nên bạn dám vẽ nét dứt khoát.
• Vừa với lịch người đi làm. 10 phút buổi sáng trước giờ làm, hoặc lúc chờ đồ uống ở quán, là đủ một buổi tập.
• Có ích cho cả người làm thiết kế. Khả năng chia khối, chọn bố cục và đặt mảng tối nhanh chính là thứ bạn dùng khi vẽ thumbnail sketch cho poster, banner hay bố cục trang.

Bản ký họa dưới đây cho thấy rõ tinh thần "ghi lại, không tô vẽ": nét để lộ, nhiều chỗ chỉ là một mảng xám loang, nhưng nhìn vào vẫn biết ngay đó là góc phố nào, nắng chiếu từ đâu.

Dụng cụ ký họa: chỉ cần ba món

Đừng mua cả bộ dụng cụ trước khi vẽ được tuần đầu tiên. Ba món dưới đây đủ cho cả 30 ngày.

Món	Chọn thế nào	Vì sao
Sổ vẽ	Khổ A5 hoặc nhỏ hơn, giấy trơn, dày vừa đủ để mực không thấm sang trang sau; gáy xoắn hoặc mở phẳng được	Nhỏ thì mang theo được, mở phẳng thì vẽ được cả hai trang
Bút chì mềm	Loại 2B hoặc 4B	Đi nét nhẹ được, tô mảng tối nhanh, hợp tuần đầu
Bút kim (fineliner)	Ngòi khoảng 0.3 đến 0.5 mm, mực không trôi khi gặp nước	Không tẩy được nên tập được nét dứt khoát; từ tuần 2 có thể chuyển hẳn sang bút kim
(Tuỳ chọn) bút dạ xám	Một cây xám nhạt, một cây xám đậm	Tô mảng sáng tối trong vài giây thay vì gạch nét

Không cần tẩy: khi ký họa, nét sai cứ để đó và vẽ nét đúng đè lên. Những đường thừa đó là dấu vết của việc bạn đã nhìn và sửa, nhiều người còn giữ lại vì thấy bản vẽ "sống" hơn. Nếu muốn danh sách đầy đủ hơn cho cả chì, màu và vẽ số, xem bài dụng cụ vẽ cho người mới.

Bài tập ký họa nhanh 10 phút mỗi ngày

Buổi tập chia 4 chặng: 1 phút khởi động, 2 bản 1 phút, 1 bản 2 phút, 1 bản 5 phút. Bấm giờ cho từng chặng và dừng bút khi hết giờ, kể cả khi bản vẽ chưa xong. Cái bạn đang tập là quyết định nhanh "vẽ cái gì trước", và chỉ đồng hồ mới ép được việc đó.

Phút 0 đến 1: khởi động nét

Kín nửa trang bằng một hàng đường thẳng ngang, một hàng đường thẳng chéo và một hàng hình elip. Kéo nét bằng cả cánh tay, cổ tay giữ yên. Nét đầu hay run, đến nét thứ mười thường đều hơn hẳn. Đây cũng là lúc bạn biết hôm nay tay mình "nặng" hay "nhẹ".

Phút 1 đến 3: hai bản 1 phút, chỉ vẽ khối

Chọn hai đồ vật trong tầm mắt: cốc nước, chai, hộp khăn giấy, đôi dép. Mỗi vật 1 phút, chỉ được dùng ba khối: hộp, trụ, cầu. Cái cốc là một khối trụ, quai cốc là một nửa vòng tròn, thế là đủ. Nhìn vào tỉ lệ: vật cao gấp mấy lần bề rộng? Miệng cốc là elip dẹt hay tròn? Câu trả lời đúng quan trọng hơn nét đẹp.

Phút 3 đến 5: một bản 2 phút, tìm đường dáng

Chọn một vật có hướng rõ: chiếc ghế nhựa đặt nghiêng, cành cây vươn ra, chiếc xe máy dựng chân chống. Trước khi vẽ bất cứ chi tiết nào, đi một đường duy nhất thể hiện hướng nghiêng chính của vật. Đây là cách làm của gesture drawing (vẽ dáng): Wikipedia mô tả loại bài này thường chỉ từ khoảng 10 giây đến 5 phút mỗi tư thế và hay dùng để khởi động trước buổi vẽ (Gesture drawing). Ở đây bài tập áp dụng cho đồ vật thay vì người, nên bạn có thể tập ở bất cứ đâu.

Phút 5 đến 10: một bản 5 phút có sáng tối

Đây là chặng chính. Chọn một góc nhỏ (góc bàn có cốc cà phê và điện thoại, một ô cửa sổ, một chậu cây) và làm theo thứ tự:

1. Vẽ khung chữ nhật nhỏ để chốt bố cục, khoảng 1/4 trang là đủ.
2. Đặt các khối lớn bằng nét nhẹ, chưa vẽ chi tiết.
3. Xác định ánh sáng đến từ đâu, rồi tô mảng tối nhất trước.
4. Tô mảng trung gian bằng nét gạch thưa hoặc bút dạ xám nhạt; để nguyên giấy trắng cho mảng sáng.
5. Còn thời gian thì thêm 2 đến 3 chi tiết đặc trưng nhất, không hơn.

Chỉ với ba mảng sáng, trung gian, tối, bản vẽ đã có chiều sâu. Bài tập này còn có tên là value study (nghiên cứu độ sáng tối). Bản ký họa bàn ăn sáng dưới đây làm đúng điều đó: bóng đổ của đĩa và cốc là những mảng gạch chéo đậm, mặt bàn gần như để trắng.

Vẽ gì quanh thành phố: gợi ý chủ đề cho người mới

Thành phố Việt Nam là "mẫu vẽ" dễ tìm: mọi thứ đứng yên đủ lâu, có nhiều khối rõ ràng và nhiều mảng tối do mái hiên, cây cối tạo ra. Thứ tự dưới đây đi từ dễ đến khó.

Chủ đề	Vì sao hợp người mới	Mẹo nhỏ
Đồ vật trên bàn quán: ly cà phê phin, đĩa, lọ đường	Đứng yên, ngồi vẽ thoải mái	Gọi đồ uống xong là có ngay mẫu vẽ trước mặt
Cây và chậu: trầu bà, lưỡi hổ, chậu hoa ban công	Không cần đúng tuyệt đối, sai một chiếc lá không ai nhận ra	Vẽ khối tán cây trước, chỉ vẽ vài chiếc lá ở rìa
Bàn ghế nhựa, xe đẩy hàng, gánh hàng rong lúc vắng khách	Khối hộp, khối trụ rõ ràng	Chọn lúc hàng chưa đông, ngồi xa vài mét
Xe máy dựng bên đường	Luyện tỉ lệ và đường cong	Bắt đầu bằng hai bánh xe là hai elip
Mặt tiền nhà ống, mái hiên, dây điện	Có nhiều nét thẳng, đường tầm mắt dễ thấy	Xác định đường chân trời trước khi vẽ cửa sổ

Một vài lưu ý khi ngồi vẽ ngoài đường: chọn chỗ có bóng râm và không chắn lối đi, ngồi ở quán thì gọi đồ uống trước rồi hãy mở sổ. Ký họa cảnh phố không cần vẽ người: hãy bắt đầu với mặt tiền, mái hiên, cây cối và đồ vật, đó cũng là những thứ đứng yên lâu nhất.

Cách ký họa một mặt tiền trong 5 phút

1. Chọn khung: chỉ lấy một hai căn, đừng cố vẽ cả dãy phố.
2. Đường tầm mắt: kẻ một đường ngang nhẹ ở độ cao mắt bạn. Các mép mái và bậu cửa phía trên sẽ chúc xuống về phía đường này, phía dưới thì ngược lại. Nếu muốn hiểu kỹ, đọc thêm bài phối cảnh là gì.
3. Khối lớn: khối nhà, mái hiên, cửa cuốn, mỗi thứ một hình chữ nhật.
4. Chi tiết đặc trưng: chọn 2 đến 3 thứ làm nên "chất" của góc phố: tấm biển, chậu cây, chùm dây điện.
5. Mảng tối: tô đậm khoảng tối trong cửa, dưới mái hiên. Phần còn lại để trắng.

Giữ sổ ký họa và theo dõi tiến bộ trong 30 ngày

Tiến bộ khi ký họa rất khó tự thấy theo từng ngày, nhưng rất dễ thấy theo từng tháng. Cuốn sổ chính là công cụ đo, miễn bạn ghi chép đều.

• Đánh số ngày và số phút ở góc mỗi trang, ví dụ "Ngày 12 · 5 phút".
• Không xé trang, không bỏ bản hỏng. Bản hỏng ngày 3 là thước đo cho ngày 30.
• Ghi một dòng dưới mỗi bản: một điều làm được và một điều sửa lần sau, ví dụ "elip miệng cốc đúng hơn; bóng đổ còn nhạt".
• Mỗi tuần một chủ đề để so được các trang với nhau: tuần 1 đồ vật, tuần 2 cây, tuần 3 quán cà phê, tuần 4 góc phố.
• Ngày 7, 14, 21, 28 lật lại 7 trang vừa vẽ, đánh dấu trang bạn thích nhất và viết vì sao.
• Ngày 29 vẽ lại đúng chủ đề ngày 1, ngày 30 đặt hai trang cạnh nhau và ghi ra 3 điều đã khác.

Một trang ký họa đẹp không cần cầu kỳ. Ghi tên nơi chốn và ngày vẽ bằng chữ tay ngay trên trang, như trang sổ vẽ ngọn hải đăng dưới đây, sẽ biến cuốn sổ thành một cuốn nhật ký bằng hình. Muốn biết thêm cách chọn và dùng sổ, xem mục sketchbook trong thư viện thuật ngữ.

Lỗi thường gặp khi mới tập ký họa

• Vẽ chi tiết trước khối lớn. Vẽ kỹ một ô cửa sổ rồi mới thấy cả căn nhà không vừa trang. Luôn đặt khối lớn trước.
• Nhìn giấy nhiều hơn nhìn vật. Thử tập contour drawing (vẽ đường viền chậm, mắt bám theo mép vật) để kéo mắt về phía vật mẫu.
• Kéo dài quá giờ. Bản 5 phút thành 20 phút là bạn đã chuyển sang vẽ kỹ. Không sai, nhưng đó không còn là bài tập ký họa.
• Chọn cảnh quá khó. Ngã tư đông người, dãy phố dài hút tầm mắt nên để sau tuần 4.
• Tô đều mọi chỗ. Mảng tối có tác dụng khi phần còn lại sáng. Chỉ tô chỗ tối nhất.
• Bỏ tập khi có một ngày không vẽ. Lỡ một ngày thì vẽ tiếp ngày hôm sau, đừng vẽ bù hai buổi.

Câu hỏi thường gặp về ký họa

Ký họa là gì?

Ký họa là vẽ nhanh trực tiếp từ vật thật, cảnh thật trước mặt, thường trong vài chục giây đến vài phút mỗi bản. Mục tiêu là ghi lại hình khối, hướng chính và mảng sáng tối, không phải làm một bức tranh hoàn chỉnh.

Ký họa và phác thảo khác nhau thế nào?

Ký họa vẽ từ thực tế trước mặt để luyện quan sát và ghi lại nơi chốn. Phác thảo thường vẽ từ ý tưởng trong đầu để thử bố cục, thử phương án trước khi làm bản chính. Cả hai đều nhanh và chưa hoàn chỉnh.

Người lớn chưa biết vẽ có tập ký họa được không?

Được. Ký họa không đòi hỏi nền tảng trước; bài tập 10 phút trong bài bắt đầu từ đường thẳng, hình elip và ba khối hộp, trụ, cầu. Điều quan trọng là tập đều mỗi ngày và giữ lại mọi trang để so sánh.

Nên ký họa bằng bút chì hay bút mực?

Tuần đầu có thể dùng bút chì mềm 2B hoặc 4B cho quen tay. Từ tuần thứ hai nên chuyển sang bút kim: vì không tẩy được, bạn sẽ quen đi nét dứt khoát và quan sát kỹ hơn trước khi đặt bút.

Tập ký họa bao lâu thì thấy tiến bộ?

Mỗi người một khác. Cách dễ thấy nhất là đánh số ngày trên từng trang, sau 30 ngày vẽ lại đúng chủ đề của ngày đầu tiên rồi đặt hai trang cạnh nhau và ghi ra những điểm đã khác.

Tập tiếp sau 30 ngày

Khi buổi 10 phút đã thành thói quen, bạn có thể kéo dài bản cuối lên 15 đến 20 phút, thêm màu nước nhẹ, hoặc chuyển sang vẽ trên máy tính bảng. Nếu muốn một lộ trình có cấu trúc từ nét, khối đến sáng tối, đọc bài tự học vẽ cho người mới: lộ trình 8 tuần. Còn nếu bạn định chuyển sang vẽ số và cần người hướng dẫn trực tiếp, xem khoá học Digital Painting cơ bản của ColorME.

Các bản ký họa minh hoạ trong bài là tác phẩm của các họa sĩ, được tìm qua Pinterest và ghi nguồn dưới từng ảnh; bản quyền thuộc về tác giả. Hai bảng bài tập là của ColorME.