Tin sáng tạo quốc tế 06/11: Zed, họ chữ hơn 500 kiểu của Typotheque với bản riêng cho chữ nhỏ và tiêu đề, thử cả với người đọc thị lực kém

Họ chữ Zed hơn 500 kiểu của Typotheque; bao bì CVS của Pearlfisher; sách GridType Vol. 1; bốn lời khuyên chọn chữ. AI: Figma vẽ icon vector, World Creator 4.

Bản tin ColorME Newsroom thứ Sáu này mở đầu bằng Zed, họ chữ hơn 500 kiểu của xưởng chữ Typotheque, ra đời từ câu hỏi liệu một kiểu chữ không chân có thể vừa dễ đọc ở cỡ nhỏ vừa mạnh ở cỡ tiêu đề hay không, rồi được thử với cả người đọc thị lực kém. Tiếp theo là hệ thống bao bì mới của chuỗi nhà thuốc CVS do Pearlfisher làm cho khoảng 3.000 sản phẩm, cuốn sách GridType Vol. 1 in mười bộ chữ làm bằng một công cụ chạy trên trình duyệt, và bốn lời khuyên chọn chữ của nhà thiết kế chữ Tomáš Brousil. Phần AI và công nghệ có agent của Figma vẽ minh họa và icon vector dễ sửa, World Creator 4 dựng địa hình tới cả hành tinh, và Pangram Image 1.0, công cụ dò ảnh do AI tạo.

1. Zed: Typotheque làm họ chữ hơn 500 kiểu, tách bản cho chữ nhỏ và bản cho tiêu đề, rồi thử với người đọc thị lực kém

Đây là gì. Ngày 05/11, Abduzeedo giới thiệu Zed, họ chữ của xưởng chữ (type foundry) Typotheque, dựa trên bài phỏng vấn người sáng lập Peter Bilak trên tạp chí chữ TYPE01. Câu hỏi ban đầu rất đơn giản: một kiểu chữ không chân (sans-serif) có thể vừa tốt cho đoạn văn dày đặc, vừa mạnh ở cỡ tiêu đề lớn, mà không phải hy sinh bên nào? Theo Bilak, cùng một font dùng ở cỡ khác nhau sẽ cư xử rất khác. Ông lấy Helvetica làm ví dụ: bản Helvetica cài sẵn trên hầu hết máy tính được vẽ cho cỡ lớn, khoảng cách chữ chặt và lòng chữ khép, nên khi đặt nhỏ thành đoạn văn thì người đọc phải căng mắt.

Hai bản cho hai việc. Typotheque kết luận không thể "chia đôi cho vừa", nên vẽ hai phiên bản quang học (optical version) riêng. Zed Display theo khung tân grotesque hình học (geometric neo-grotesque), hợp với cỡ lớn. Zed Text lấy cảm hứng từ dạng chữ nhân văn (humanist), miệng chữ (aperture) mở hơn, dễ đọc ở cỡ nhỏ. Hình so sánh ở trên cho thấy khác biệt nằm ở những chi tiết rất nhỏ: độ mở của chữ a và c, khoảng thở giữa các nét đứng của chữ n.

Thử với người đọc thị lực kém. Giữa chừng, công ty Integral Designers hỏi Typotheque về một font cho hệ thống biển chỉ dẫn của bệnh viện Quinze-Vingts ở Paris, bệnh viện công chuyên về mắt. Dự án vì thế rẽ sang hướng tối ưu cho người đọc thị lực kém. Nhóm dựa trên các nghiên cứu sẵn có về nhãn khoa và độ dễ đọc, rồi tự làm thêm thử nghiệm, và rút ra ba nguyên tắc có bằng chứng rõ: lòng chữ (counter) mở, khoảng cách chữ rộng, và hình chữ quen thuộc nhưng phân biệt rõ với nhau. Bilak nói điều quan trọng nhất họ học được là "độ dễ đọc không phổ quát": người bị thu hẹp thị trường (nhìn như qua ống) đọc nhanh hơn với chữ hẹp, còn người chỉ còn thị lực ngoại vi lại cần chữ rộng. Phát hiện bất ngờ là chữ rộng cũng giúp người mắt bình thường đọc nhanh hơn, vì các chữ cái ít bị "chen" vào nhau.

Từ hai bản thành hơn 500 kiểu. Từ hai phiên bản quang học, họ chữ lớn dần thành hơn 500 kiểu (TYPE01 đếm 558), chạy trên bốn trục biến thiên: độ đậm, độ rộng, độ nghiêng và độ tròn. Để người dùng không lạc trong chừng ấy kiểu, Typotheque cùng nhà thiết kế kiêm lập trình viên Just van Rossum làm một công cụ trực tuyến cho phép "đi dạo" trong không gian bốn chiều của Zed, thay vì đọc một danh mục tĩnh. Lời khuyên của Bilak cho người mới: xem trang tổng quan hoặc bản mẫu in trước để hình dung quy mô, rồi chọn một kiểu và thử xem có thể chỉnh nó đến đâu cho một bối cảnh cụ thể.

Chữ cho mọi hệ chữ viết. Typotheque vốn nổi tiếng vì thiết kế cho nhiều hệ chữ viết, từ Latin, Hán, Ả Rập tới những hệ chữ ít được quan tâm như Cherokee hay chữ âm tiết Canada (Canadian Syllabics). Zed ra mắt năm 2024, được cập nhật lớn năm 2026 với thêm Armenia, Kirin, Hán, Gruzia, Hy Lạp, Do Thái, Nhật và Hàn; theo TYPE01, xưởng đang làm thêm khoảng 20 hệ chữ viết khác, tập trung vào các ngôn ngữ Nam Á và Đông Nam Á. Họ chữ còn có chữ nổi Braille và bộ icon Zed Icons cũng là icon biến thiên, chỉnh được độ đậm, độ tròn và cỡ quang học. Bilak kể ông từng chật vật tìm font hỗ trợ đúng tiếng Slovakia, tiếng mẹ đẻ của ông, và xưởng chữ đã làm những font mà lần đầu tiên người dùng có thể viết đúng tên của chính họ bằng một kiểu chữ được phát hành.

Bài học cho người làm thiết kế. Zed là một ví dụ rõ về chuyện chọn chữ theo cỡ dùng: chữ đẹp ở tiêu đề chưa chắc đọc tốt trong đoạn văn, và ngược lại. Khi một họ chữ có bản Text và bản Display riêng, hãy dùng đúng bản cho đúng cỡ. Nếu các khái niệm như lòng chữ, miệng chữ hay font biến thiên còn mới với bạn, bài các thuật ngữ về typography trong thiết kế đồ họa trên Blog ColorME giải thích từng từ.

2. CVS: Pearlfisher gom khoảng 3.000 sản phẩm nhà thuốc vào một hệ thống, trái tim đỏ cố định và khối màu đổi theo nhóm

Đây là gì. Ngày 05/11, Abduzeedo giới thiệu bao bì mới cho dòng hàng mang thương hiệu riêng của CVS, chuỗi nhà thuốc lớn ở Mỹ, do studio Pearlfisher (London và New York) thực hiện. Theo trang dự án của Pearlfisher, dòng hàng này có hơn 3.000 sản phẩm thuộc hơn 20 nhóm, nhưng trên kệ thì rời rạc: biểu tượng trái tim CVS xuất hiện theo quá nhiều cách đến mức gần như mất nghĩa. Ý tưởng của studio là để trái tim "đập" đều hơn, như một kỷ luật chứ không phải đồ trang trí.

Phần cố định và phần linh hoạt. Logo được làm gọn: chữ "Health" kiểu có chân bị bỏ, chỉ còn CVS và trái tim, có thêm khoảng thở. Trên bao bì, khung lưới không bao giờ đổi: logo ở trên, khối màu bên dưới, tên sản phẩm chữ in hoa đậm, số lượng gần đáy, và một nhãn nhỏ "Compare to" ghi tên thuốc biệt dược có cùng hoạt chất. Phần linh hoạt là màu: theo Abduzeedo, hồng cho thuốc dị ứng, xanh dương cho thuốc giảm đau, xanh lá cho thuốc xịt mũi. Pearlfisher gom hơn 20 nhóm hàng thành vài trụ cột theo giá trị chung với người mua, mỗi nhóm đổi màu nhưng vẫn trong cùng luật.

Thông tin nhỏ thành icon. Thay vì nhồi chữ nhỏ vào nhãn, các thông tin như độ chính xác được bảo đảm, cỡ gia đình, không paraben hay tác dụng 24 giờ được chuyển thành một bộ huy hiệu tròn màu trắng. Sản phẩm cho trẻ em có thêm một con bọ rùa nhỏ, để phụ huynh nhận ra nhanh trên kệ. Theo Abduzeedo, bao bì mới bắt đầu ra mắt từ tháng 6/2025 với 68 sản phẩm giảm đau và sẽ phủ gần 3.000 sản phẩm vào cuối năm 2026; studio và CVS đã thử các phương án với công nghệ theo dõi ánh mắt (eye tracking) và khảo sát hàng nghìn người mua.

Ra ngoài bao bì. Quảng cáo ngoài trời giữ đúng kỷ luật đó: một vật thể lớn trên nền sáng, một khối màu đặc và câu khẩu hiệu ngắn chữ trắng, như "We make health simple" dưới một lọ nhỏ giọt. Với người học thiết kế bao bì, đây là bài tập hay về cách tách phần cố định (logo, khung lưới, kiểu chữ) với phần linh hoạt (màu, icon) để một hệ thống mở rộng lên hàng nghìn mã hàng mà vẫn nhận ra ngay. Bài rebranding là gì, khi nào nên đổi nhận diện có thêm các ca trước và sau để so sánh.

3. GridType Vol. 1: Slanted in mười bộ chữ làm bằng công cụ khuôn tô trên trình duyệt, gáy sách khâu chỉ để mở phẳng

Đây là gì. Ngày 05/11, Abduzeedo giới thiệu GridType Vol. 1: Type & Tools của nhà xuất bản Slanted ở Karlsruhe, Đức. Cuốn sách gom mười bộ chữ thử nghiệm, tất cả được làm bằng GridType, một công cụ vẽ chữ chạy trên trình duyệt. Công cụ lấy cảm hứng từ Plaque Découpée Universelle, tấm khuôn tô (stencil) vẽ chữ một bản từ thập niên 1870: bạn chọn một lưới rồi bật tắt từng ô để dựng chữ. Trang của công cụ chia lưới thành ba nhóm: hình học (chữ nhật, tam giác, tròn), công nghệ hiển thị (điểm ảnh, dạng đoạn kiểu đồng hồ số, chấm) và lịch sử chữ (Roman du Roi, Plaque Découpée Universelle, Bauhaus, Wim Crouwel).

Cùng một luật, mười kết quả khác nhau. Abduzeedo nhận xét mười bộ chữ dùng chung một "luật chơi" nhưng kết quả không hề giống nhau. Trang mục lục in màu ô liu nằm cạnh một trang lót mỏng, nơi chữ thêu chữ thập đỏ và xanh coban in xuyên qua giấy. Một trang đôi nối các họa tiết bát giác Mughal năm 1925 với hệ lưới tròn của Josef Müller-Brockmann. Sau đó là từng bộ chữ: Julie Werenskjold Sørensen dựng chữ hoa thư pháp cao từ những ô vuông bậc thang, Anna Cairns của xưởng chữ Comma Type biến lưới chấm thành cả một bảng chữ cái màu xanh.

Chi tiết in ấn. Sách in trên giấy không tráng phủ bằng mực đỏ cam huỳnh quang và xanh coban. Gáy sách để lộ đường khâu chỉ và không dán keo kín, nên các trang mở phẳng hoàn toàn mà không "nuốt" lề trong. Phía sau có bộ chữ của Miquel Hervás Gómez và César Rogers (studio Fanfare) vẽ trong một kỳ lưu trú nghệ thuật ở Hendaye, Pháp, kèm bài phỏng vấn nối METAFONT của Donald Knuth với những trục lăn mực in typo. Theo Abduzeedo, giá trị của cuốn sách là cho các thử nghiệm trên trình duyệt, vốn dễ biến mất, một đời sống lâu dài trên giấy.

Thử ngay. Công cụ GridType mở được trên trình duyệt, nên đây là cách nhanh để tập dựng chữ trên lưới: chọn một lưới, vẽ vài chữ cái, rồi xem cùng một lưới cho ra bao nhiêu tính cách. Muốn hiểu thêm về vai trò của lưới trong bố cục, xem bài grid system, làm quen với hệ thống lưới trong thiết kế.

4. Tomáš Brousil (Suitcase Type Foundry): bốn lời khuyên để chọn chữ dùng được ngoài đời, không chỉ đẹp trên ảnh mockup

Đây là gì. Ngày 05/11, Creative Boom đăng cuộc trò chuyện với Tomáš Brousil, người tự điều hành xưởng chữ Suitcase Type Foundry ở Praha (Cộng hòa Séc) từ năm 2003, nhân dịp xưởng ra trang web mới. Brousil so ảnh mockup font với ảnh quảng cáo bánh burger: mọi nguyên liệu được dồn về phía ống kính, cắn hai miếng là chỉ còn vỏ bánh. Vì vậy trang mới của Suitcase giới thiệu 50 họ chữ bán sẵn bằng công cụ thử chữ tương tác, bộ sưu tập ảnh chữ dùng thật, bài viết và giấy phép đơn giản hơn, thay vì chỉ có mockup nhiều màu.

Lời khuyên 1: nghĩ theo hệ thống, không theo số lượng. Với Brousil, một hệ thống chữ không đơn giản là một họ chữ có thật nhiều kiểu, mà là các thành phần có vai trò rõ ràng và kết hợp được với nhau. Cách kiểm tra: thử chữ ở nhiều cỡ trong cả một hệ thứ bậc, gồm tiêu đề, tiêu đề phụ, chữ nội dung, chú thích và menu. Bản mẫu luôn bày chữ trong điều kiện lý tưởng, còn một họ chữ tốt phải chạy được cả ở những chỗ kém hấp dẫn nhất.

Lời khuyên 2: soi những chi tiết nhỏ nhất. Chữ số, ký hiệu tiền tệ, chữ hoa nhỏ (small caps), số dạng bảng (tabular figures) và độ hỗ trợ ngôn ngữ. Hãy tự hỏi: dự án có phải đặt tên riêng tiếng nước ngoài không, khách hàng có làm ăn ở nhiều thị trường không? Với người làm chữ tiếng Việt, câu hỏi này càng quan trọng vì dấu thanh chồng lên dấu mũ. Brousil lấy họ chữ Tabac, phát triển suốt mười năm từ một đồ án tốt nghiệp, làm ví dụ: Tabac có nhiều mức độ đậm quang học (optical grades) để chỉnh độ tương phản theo cỡ chữ, loại giấy hay cách in mà không đổi độ rộng chữ, nên không làm xô dòng. Tabac Big cho tiêu đề có tương phản rất mạnh, còn Tabac Micro có chiều cao chữ x lớn, khoảng cách rộng và rãnh mực (ink trap) để chú thích nhỏ vẫn đọc rõ.

Lời khuyên 3: font bán sẵn thường là lựa chọn hợp lý. Dù Suitcase làm font riêng cho nhiều khách lớn, Brousil cho rằng một họ chữ bán sẵn được thiết kế tốt và đủ rộng có thể đáp ứng gần như mọi nhu cầu của một thương hiệu, lại đã hoàn thiện và được thử kỹ. Không có lý do đặt font riêng chỉ vì công ty đủ tiền. Font riêng đáng làm khi nó được chỉnh liên tục theo nhu cầu thật, như bộ nhận diện chuỗi quán KRO ở Praha: ba font chỉnh từ họ Yolo, trong đó KRO Stencil ban đầu chỉ là ba chữ sửa kỹ thuật để làm logo đèn neon, sau mở rộng thành cả bộ chữ hoa, số, mũi tên và hình biểu tượng dùng cho biển chỉ dẫn.

Lời khuyên 4: tránh ba lỗi hay gặp. Chọn chữ chỉ vì vẻ ngoài mà không kiểm tra khả năng kỹ thuật; bỏ qua cỡ quang học và tính năng OpenType như ký tự thay thế, vốn có thể giải quyết tốt hơn một tình huống cụ thể; và hiểu sai giấy phép. Với giấy phép, lời khuyên là đọc kỹ điều khoản và hỏi thẳng xưởng chữ khi chưa rõ. Bài 8 gợi ý khi kết hợp font chữ trên Blog ColorME có thêm cách phối chữ tiêu đề với chữ nội dung.

AI và công nghệ

Figma: agent vẽ minh họa và icon vector có lớp gọn, dùng nét thay cho vùng tô, sẵn để làm chuyển động

Ngày 05/11, trang ghi chú phát hành của Figma cho biết agent AI trong Figma nay tạo được minh họa và icon vector dễ chỉnh sửa hơn. Các lớp được tách độc lập và nhóm theo chức năng; bạn có thể đưa minh họa sẵn có làm tham chiếu phong cách để agent tạo thêm thành phần hoặc icon cùng kiểu; phần nét vẽ dùng stroke chứ không phải fill, nên đổi độ dày nét hay kiểu đầu nét mà không phải vẽ lại; và cấu trúc lớp gọn giúp làm chuyển động bằng Figma Motion. Trước đó, ngày 02/11, Figma cho shader xuất ở độ phân giải tối đa 4096 px, đưa được vào code layer, và mở shader cho mọi người dùng. Cách dựng icon bằng nét và component trong Figma có trong bài icon Figma: cách vẽ, quản lý component, xuất SVG.

World Creator 4: phần mềm dựng địa hình chuyển sang node, dựng được cả hành tinh, có máy chủ MCP cho công cụ AI bên ngoài

Ngày 04/11, CG Channel đưa tin BiteTheBytes phát hành World Creator 4 ở dạng truy cập sớm (early access). Đây là phần mềm tạo địa hình chạy trên GPU cho game, đồ họa chuyển động và VFX. Thay đổi lớn nhất là quy mô: từ những mảng địa hình trên mặt đất tới cả hành tinh, nhờ lõi mới dựa trên Cloddy SDK của hãng. Hệ thống lớp cũ được thay bằng trình chỉnh node để dựng địa hình không phá hủy, có điêu khắc trực tiếp trên bản đồ độ cao, mô hình xói mòn, nước, bồi cát mới và hơn 110 kiểu nhiễu thủ tục (procedural noise). Bên cạnh trình render path tracing có thêm trình render kiểu game thời gian thực. Bản này có máy chủ MCP tích hợp để điều khiển World Creator bằng công cụ AI bên ngoài như Claude hay ChatGPT, và lần đầu chạy trên macOS (Linux sắp có). Có cầu nối sang Blender, Cinema 4D, Godot, Houdini, Unity và Unreal Engine. Người mới làm 3D có thể bắt đầu từ hướng dẫn học thiết kế 3D trên Blender cho người mới.

Pangram Image 1.0: công cụ dò ảnh và video do AI tạo, có bản đồ nhiệt chỉ ra vùng bị chỉnh bằng AI

Ngày 04/11, Pangram ra mắt Pangram Image 1.0 và bản nhỏ, nhanh hơn Pangram Image Flash 1.0. Điểm đáng chú ý là bản đồ nhiệt (heatmap) khoanh vùng nơi AI xuất hiện trong ảnh, ví dụ một ảnh chụp thật có chèn một phần do AI tạo. Hãng cho biết đã huấn luyện để mô hình chịu được ảnh bị chỉnh, nén hay giảm độ phân giải, thứ thường gặp khi ảnh đi qua mạng xã hội. Bản Flash phân tích video theo từng khung hình. Trong bài kiểm tra do chính Pangram dựng (100 ảnh thật và 1.200 ảnh AI "nhái" lại bằng 12 mô hình tạo ảnh), hãng báo độ chính xác 99,96%; đây là số liệu của nhà phát triển, chưa phải kiểm chứng độc lập. Công cụ có tiện ích Chrome và API. Với người làm sáng tạo ở Việt Nam, chuyện nhận biết nội dung AI gắn với quy định gắn nhãn; xem bài Luật Trí tuệ nhân tạo và yêu cầu gắn nhãn hình ảnh, video do AI tạo.

Câu hỏi thường gặp

Zed của Typotheque khác gì một họ chữ không chân thông thường?

Zed có hai phiên bản quang học riêng: Zed Text cho chữ nhỏ, miệng chữ mở và khoảng cách rộng, và Zed Display cho cỡ lớn theo khung tân grotesque hình học. Họ chữ có hơn 500 kiểu trên bốn trục biến thiên là độ đậm, độ rộng, độ nghiêng và độ tròn, và đã được thử với người đọc thị lực kém cho biển chỉ dẫn của bệnh viện mắt Quinze-Vingts ở Paris.

Công cụ GridType dùng để làm gì?

GridType là công cụ vẽ chữ trên trình duyệt: bạn chọn một lưới (chữ nhật, tam giác, tròn, điểm ảnh, dạng đoạn kiểu đồng hồ số, chấm hoặc các lưới lấy từ lịch sử chữ) rồi bật tắt từng ô để dựng chữ cái. Cuốn sách GridType Vol. 1 của Slanted in mười bộ chữ làm bằng công cụ này.

Khi chọn font cho một dự án, nên kiểm tra những gì?

Theo Tomáš Brousil của Suitcase Type Foundry, hãy thử chữ ở mọi cỡ trong hệ thứ bậc từ tiêu đề tới chú thích, kiểm tra chữ số, ký hiệu tiền tệ, chữ hoa nhỏ, số dạng bảng và độ hỗ trợ ngôn ngữ, tận dụng cỡ quang học và ký tự thay thế, và đọc kỹ giấy phép trước khi dùng.

Đọc thêm

Tin sáng tạo quốc tế được cập nhật mỗi ngày trong mục Newsroom của Blog ColorME. Hai bản tin gần nhất: Rosco Jr, kiểu chữ hình học đậm của TypeMates và Momotaro, bao bì cà phê cho mẻ rang nhỏ.