Cách vẽ chân dung: tỉ lệ khuôn mặt và 5 bước dựng hình

Vẽ chân dung từ khung đầu kiểu Loomis: tỉ lệ khuôn mặt thường gặp, 5 bước dựng hình, góc nhìn thẳng, 3/4, nghiêng, sáng tối và chọn bút chì H, HB, B.

Trả lời nhanh: Muốn vẽ chân dung cho đúng tỉ lệ, mình không vẽ mắt trước mà dựng khung đầu trước: một quả cầu cho hộp sọ, cắt hai bên thành mặt phẳng, rồi gắn phần hàm xuống cằm. Sau đó chia vài đường ngang: mắt nằm khoảng giữa đỉnh đầu và cằm, chân mũi và miệng ở nửa dưới, tai nằm giữa đường mày và đường chân mũi. Các tỉ lệ này là mức trung bình, mặt mỗi người lệch đi một chút, và chính chỗ lệch đó làm bức chân dung giống người thật. Dưới đây là 5 bước dựng hình, ba góc mặt, cách đánh sáng tối và chọn bút chì.

Khung trước, chi tiết sau: vòng tròn và đường chia vẫn còn dưới nét chì.

Tranh minh hoạ trong bài là bản vẽ thật của các hoạ sĩ và trang dạy vẽ, mình tìm qua Pinterest; tên tác giả và nguồn ghi ngay dưới mỗi bức, bản quyền thuộc về tác giả. Cách làm giống loạt bài vẽ hoa, hoa sen, con mèo hay con thỏ: khung trước, chi tiết sau.

Khung đầu kiểu Loomis: quả cầu và mặt phẳng hàm

Cách dựng đầu mình dùng trong bài dựa theo phương pháp "quả cầu và mặt phẳng" (ball and plane) gắn với tên Andrew Loomis (1892 đến 1959), hoạ sĩ minh hoạ và người dạy vẽ người Mỹ. Ông viết nhiều sách dạy vẽ, trong đó có Drawing the Head and Hands (1956), và cách dựng đầu này đến nay vẫn được dạy rộng rãi vì dễ nhớ, áp dụng được cho mọi góc quay (Wikipedia: Andrew Loomis).

• Hộp sọ là một quả cầu. Phần đầu tròn phía trên mặt (trán, đỉnh đầu, sau gáy) gần với một khối cầu.
• Hai bên đầu phẳng hơn. Mình cắt hai bên quả cầu thành hai mặt phẳng hình tròn nhỏ hơn. Mặt phẳng bên này là chỗ đặt thái dương và tai, và giúp mình biết đầu đang quay về đâu.
• Hàm là một khối gắn thêm bên dưới. Từ quả cầu, hai đường hàm đi xuống, chụm lại ở cằm. Mặt nhìn thẳng, phần hàm trông như một hình thang hay chữ U; nhìn nghiêng, nó là một mặt phẳng chéo từ dưới tai xuống cằm.

Mắt mũi miệng chỉ đúng chỗ khi khối đầu đúng; vẽ mắt trước rồi "đắp" mặt quanh mắt là lý do hay gặp khiến đầu méo, trán hẹp. Nếu bạn quen nghĩ theo khối, bài hình học trong thiết kế nhân vật cũng nói về cách hình cơ bản tạo nên nhân vật.

Khung đầu Loomis: quả cầu, mặt phẳng bên cắt hai cạnh, rồi khối hàm.

Tỉ lệ khuôn mặt thường gặp, và vì sao chúng chỉ là mức trung bình

Trang hướng dẫn vẽ hình người của khoa Mỹ thuật, Đại học Evansville (Mỹ) liệt kê các tỉ lệ khuôn mặt "tiêu chuẩn" mà các lớp vẽ hay dùng (University of Evansville, Figure Drawing Lab: Facial Proportions):

Ngay trang đó cũng ghi rằng mọi số đo "lý tưởng" này thay đổi theo từng khuôn mặt. Các nghiên cứu đo mặt người thật còn nói rõ hơn:

• Một nghiên cứu đo khuôn mặt 60 người trẻ Việt Nam, 60 người Trung Quốc, 60 người Thái và 60 người Bắc Mỹ gốc châu Âu thấy ba phần mặt nhìn nghiêng không bằng nhau ở cả hai nhóm châu Á và châu Âu. Trong mẫu người châu Á, khoảng cách giữa hai khoé mắt trong thường rộng hơn so với chiều dài khe mắt, mũi rộng hơn, miệng hẹp hơn và phần mặt dưới ngắn hơn chiều cao trán (Le và cộng sự, Aesthetic Plastic Surgery, 2002, tóm tắt trên PubMed).
• Một nghiên cứu trên 168 người trẻ ở bán đảo Ả Rập cũng thấy ba phần mặt không bằng nhau (Al-Sebaei, Head & Face Medicine, 2015).

Vậy nên mình dùng bảng trên như khung bắt đầu, rồi quan sát người mình vẽ để chỉnh: mắt người này cách xa hơn một chút, cằm người kia ngắn hơn. Chính những chỗ lệch khỏi "chuẩn" mới làm bức chân dung giống.

Chia đầu thành các phần: chân tóc, đường mày, chân mũi, cằm.

5 bước dựng hình một khuôn mặt nhìn thẳng

Dùng bút chì cứng (H hoặc HB), cầm xa ngòi, nét thật nhẹ để dễ tẩy. Bản vẽ dưới cho thấy khung và các đường chia trước khi đặt ngũ quan.

Khung mặt nhìn thẳng với các đường chia, rồi đặt ngũ quan lên khung.

Bước 1: Vẽ quả cầu và cắt mặt bên

Vẽ một vòng tròn, chừa chỗ phía dưới cho hàm và cổ. Nhìn thẳng thì hai mặt phẳng bên gần như không thấy; khi đầu quay đi, mặt phẳng bên hiện ra thành một hình bầu dục (xem góc 3/4 bên dưới).

Bước 2: Đường giữa mặt, đường mày và mặt phẳng hàm

Kẻ đường dọc chia đôi vòng tròn và kéo dài xuống dưới: điểm cuối là cằm. Kẻ đường ngang qua tâm vòng tròn: đây là đường mày. Từ hai bên vòng tròn, chỗ ngang khoảng đường mày, vẽ hai đường hàm đi xuống, hơi thẳng ở má rồi bo vào cằm.

Bước 3: Chia các đường ngang

Đo từ đỉnh đầu xuống cằm, đánh dấu điểm giữa: đó là đường mắt. Người mới hay đặt mắt quá cao. Tiếp theo: chân mũi khoảng giữa đường mắt và cằm, miệng ở khoảng giữa chân mũi và cằm hoặc cao hơn một chút, chân tóc phía trên đường mày. Đường mày nằm trên đường mắt chừng một bề cao con mắt.

Bước 4: Đặt mắt, mũi, miệng, tai

• Mắt: chia đường mắt thành 5 phần bằng nhau trong bề ngang mặt; hai mắt chiếm phần thứ 2 và thứ 4. Rồi chỉnh theo người thật: nhiều khuôn mặt châu Á có khoảng giữa hai mắt rộng hơn một mắt. Mí trên đậm và cong hơn mí dưới, che một phần tròng mắt.
• Mũi: bề ngang cánh mũi thường xấp xỉ khoảng cách giữa hai khoé mắt trong. Vẽ mũi bằng mảng (chóp, hai cánh, bóng dưới mũi), không bằng hai lỗ đen.
• Miệng: khoé miệng thẳng hàng với tâm hai mắt. Đường giữa hai môi đậm nhất; môi trên thường tối hơn môi dưới vì hướng xuống, ít nhận sáng.
• Tai: nằm trên mặt phẳng bên, đỉnh tai ngang lông mày, dái tai ngang chân mũi. Nhìn thẳng, tai chỉ lộ một dải mỏng hai bên.

Bước 5: Tóc, cổ, rồi đi nét và sáng tối

Tóc có độ dày nên khối tóc nằm ngoài quả cầu, cao hơn đỉnh vòng tròn một chút; vẽ thành vài mảng lớn theo hướng chải, đừng vẽ từng sợi. Cổ bắt đầu từ sau tai và dưới cằm, không phải một que mảnh mọc ngay dưới cằm. Cuối cùng tẩy nhẹ các đường dựng, đi nét chính bằng 2B, rồi chuyển sang sáng tối ở phần sau. Muốn nét gọn hơn, xem bài line art là gì.

Ba góc mặt: nhìn thẳng, nghiêng 3/4 và nhìn nghiêng

Cùng một khối đầu, đổi góc quay là đổi cách các đường chạy trên quả cầu. Mặt nhìn thẳng bạn đã có ở trên; hai bản vẽ dưới cho thấy góc 3/4 và góc nghiêng.

Góc 3/4: đường giữa mặt cong theo khối. Góc nghiêng: chia vị trí theo thước.

Góc nghiêng 3/4

1. Vẽ quả cầu, rồi vẽ mặt phẳng bên thành một hình bầu dục ở phía tai mà bạn nhìn thấy, tức phía ngược với hướng mặt quay tới.
2. Kẻ đường giữa mặt lệch về phía đầu quay tới, cong theo quả cầu; các đường mắt, mũi, miệng cũng cong theo, như vĩ tuyến.
3. Viền má phía xa lõm vào ở hốc mắt, lồi ra ở gò má rồi về cằm; viền hàm phía gần dài từ dưới tai xuống cằm.
4. Mắt phía xa hẹp hơn và gần sống mũi hơn; chóp mũi nhô ra khỏi đường giữa mặt. Vẽ hai mắt bằng nhau là lý do mặt 3/4 trông "phẳng".

Góc nhìn nghiêng (profile)

1. Nhìn nghiêng, cả đầu tính cả phần sau gáy khá sâu: khối đầu thường vừa trong một hình gần vuông. Người mới hay vẽ đầu nghiêng quá dẹt, mất phần sau gáy.
2. Mặt phẳng bên giờ là hình tròn to nhìn thẳng vào bạn; tai đặt ngay sau tâm của nó, sau nửa chiều sâu đầu.
3. Đường viền trước đi theo nhịp: trán nghiêng nhẹ, lõm ở sống mũi, nhô ra ở chóp mũi, lùi vào ở môi, nhô ra ở cằm.
4. Mắt nhìn nghiêng là một hình tam giác nhọn quay về phía trước, lùi vào sau sống mũi một chút, không phải nửa hình hạt chanh.

Các quy tắc ở hai góc này là thực hành vẽ thường gặp, không phải số đo; tự xoay mặt trước gương là cách nhanh nhất để thấy chúng.

Sáng tối trên khuôn mặt: nghĩ theo mảng phẳng

Khi đã có hình, sáng tối làm khuôn mặt nổi khối. Trang về chiaroscuro (lối đánh sáng tối có từ thời Phục hưng Ý) của Đại học Evansville chia ánh sáng trên một khối tròn thành sáu vùng (University of Evansville: Chiaroscuro for the Figure):

Trang đó cũng nhắc: khi mặt phẳng đổi hướng, lượng sáng tối đổi theo. Vì vậy mình đơn giản hoá khuôn mặt thành vài mảng phẳng trước khi tán: trán quay lên, hai bên trán quay sang, hốc mắt lõm, sống mũi là dải hẹp nhận sáng, mặt dưới mũi và dưới cằm quay xuống nên tối. Đặt đèn chếch trên, một phía, rồi hỏi với từng mảng: mảng này có quay về phía đèn không?

Nghĩ theo mảng phẳng: mỗi mảng quay về đèn hay quay đi thì sáng tối đổi theo.

Mẹo của mình: nheo mắt nhìn mẫu để chỉ còn các mảng lớn; đánh 3 tông trước (sáng, trung gian, tối), tán mịn sau. Nếu bạn vẽ từ ảnh, chuyển ảnh sang trắng đen trước sẽ dễ thấy mảng hơn; công cụ bộ lọc ảnh của ColorME có bộ lọc trắng đen theo mô tả trên trang, mình chưa thử nó trong bài này.

Bút chì vẽ chân dung: H, HB, B khác nhau thế nào

Theo trang hỗ trợ của Faber-Castell (Mỹ), ruột bút chì là hỗn hợp than chì (graphite) và đất sét làm chất kết dính, không có chì. Càng nhiều than chì thì ruột càng mềm và nét càng đậm; càng nhiều đất sét thì ruột càng cứng, nét càng nhạt. Ký hiệu H là cứng (hard), B là đen, mềm (black), HB ở giữa. Dòng Castell 9000 của hãng có 16 độ cứng, từ 8B đến 6H, cả F. Người tay nặng có thể hợp ruột mềm hơn (Faber-Castell USA: Castell 9000 pencil features and benefits).

Cùng một tay tô, bút H cho tông nhạt, bút B cho tông đậm.

Cách chia trong bảng là thói quen thường gặp, không phải quy định; cùng ký hiệu, mỗi hãng có thể đậm nhạt khác nhau, nên kẻ thử một dải 5 ô từ trắng đến đen bằng các bút bạn có. Thêm một tẩy dẻo (gôm nặn) để nhấc sáng. Vẽ trên máy thì thư viện brush của ColorME có họ brush bút chì và than để tải cho Photoshop.

Luyện vẽ chân dung: từ gương, từ ảnh có sự đồng ý

Tự hoạ trước gương là mẫu dễ nhất: luôn sẵn, không cần xin phép ai. Giáo án vẽ chân dung của Bảo tàng Getty cũng hướng dẫn học sinh bắt đầu bằng một hình bầu dục cho khuôn mặt, rồi dùng gương để tự quan sát và vẽ chính mình (Getty Education: Looking at Portraits, Looking at One's Self). Đặt gương ngang tầm mắt, đèn chiếu từ một bên. Sau vài tuần vẽ khung đầu và tự hoạ đều đặn, việc đặt tỉ lệ sẽ chắc tay hơn hẳn.

Đo bằng cây bút. Trang về cách đo của Đại học Evansville hướng dẫn: duỗi thẳng tay, nhắm một mắt, dùng cây bút và ngón cái đo một khoảng (ví dụ từ đỉnh đầu đến cằm) rồi so với các khoảng khác; luôn giữ tay thẳng và cầm bút cùng một kiểu, nếu không phép đo sẽ sai lệch nhiều (University of Evansville: Using a Measuring Stick). Mình dùng nó để kiểm tra đường mắt.

Vẽ từ ảnh: dùng ảnh của chính bạn, hoặc của người thân, bạn bè đã đồng ý cho bạn vẽ (và cho đăng, nếu bạn định đăng). Đừng lấy ảnh người lạ trên mạng, và đừng đồ lại ảnh: đồ không luyện được mắt nhìn tỉ lệ. Ảnh chụp ngang tầm mắt, sáng một phía, không selfie quá gần sẽ dễ vẽ hơn; muốn tự chụp ảnh mẫu đẹp hơn, xem bài bố cục chụp chân dung.

Lỗi hay gặp khi vẽ chân dung

• Mắt quá cao, trán quá hẹp. Ta chú ý mặt nhiều hơn tóc nên hay vẽ phần trên đầu nhỏ đi. Đo lại: mắt khoảng giữa đỉnh đầu và cằm.
• Thiếu phần sau gáy khi vẽ nghiêng. Đầu nhìn nghiêng sâu gần bằng cao.
• Vẽ theo biểu tượng: mắt hạt chanh, mũi hai chấm đen, môi viền kín. Vẽ mảng sáng tối bạn thấy, không vẽ cái đầu nghĩ là "mắt".
• Đường viền đậm đều quanh mặt. Mặt tròn khối, nên bên sáng nét nhẹ hoặc mất nét, bên tối nét đậm hơn.
• Tán mịn quá sớm. Chưa đúng mảng mà tán thì cả mặt xám đều. Đặt 3 tông trước.
• Áp tỉ lệ cứng nhắc. Bảng tỉ lệ là điểm xuất phát; chỗ lệch là nét riêng của mỗi người.

Bước tiếp theo

Dựng được đầu ở ba góc rồi, bạn có thể đi tiếp sang thiết kế nhân vật hoặc illustration art. Muốn đặt chân dung vào khung cảnh, xem cách vẽ tranh phong cảnh. Vẽ trên máy thì đọc digital painting là gì; ColorME có khoá Digital Painting cho người muốn học bài bản.

Thích phong cách anime? Xem cách vẽ anime cho người mới, cùng khung quả cầu và hàm nhưng mắt to, mũi gọn. Chưa vững hình khối và sáng tối thì đi trước lộ trình tự học vẽ 8 tuần.

Câu hỏi thường gặp

Người mới học vẽ chân dung nên bắt đầu từ đâu?

Từ khung đầu (quả cầu, hàm, các đường chia) ở cả ba góc, rồi tự hoạ trước gương.

Tỉ lệ khuôn mặt chuẩn là gì?

Không có một tỉ lệ đúng cho mọi người. Các lớp vẽ dùng mức thường gặp: mắt khoảng giữa đầu, chân mũi khoảng giữa mắt và cằm, tai giữa đường mày và chân mũi, mặt rộng chừng 5 con mắt. Nghiên cứu đo mặt người thật, kể cả người Việt, cho thấy nhiều khuôn mặt lệch khỏi các "chuẩn" này, nên dùng chúng làm khung rồi chỉnh theo mẫu.

Vẽ chân dung bằng bút chì cần những bút nào?

Tối thiểu HB và 2B; thêm H cho đường dựng và 4B hoặc 6B cho mảng tối nhất. H cứng và nhạt, B mềm và đậm, HB ở giữa.

Vẽ tranh chân dung từ ảnh có được không?

Được, nếu là ảnh của bạn hoặc của người đã đồng ý. Hãy nhìn và đo, đừng đồ lại ảnh. Nếu định đăng bức vẽ người khác, hỏi họ trước.