Tutorial · 25/10/2026
Hoạ tiết Việt Nam: trống đồng, hoa sen, tranh Đông Hồ và cách dùng trong thiết kế
COLOR ME25/10/2026 · 16 phút đọc · 4 lượt xem
Hoạ tiết trống đồng Đông Sơn gồm những gì (ngôi sao giữa mặt trống, các vành hoa văn, chim, thuyền, nhà sàn), hoa sen và tranh Đông Hồ: nguồn gốc theo Wikipedia, bảng màu gợi từ tranh Đông Hồ, 7 thiết kế hiện đại của các designer (ghi nguồn) và cách dùng hoạ tiết Việt cho đúng tinh thần.
Họa tiết trống đồng là những hình được đúc trên trống đồng Đông Sơn: một ngôi sao nhiều cánh ở chính giữa mặt trống, quanh nó là các vành tròn đồng tâm xen kẽ hoa văn hình học (chấm nhỏ, vòng tròn có tiếp tuyến, răng cưa, chữ S gãy khúc) với hình người, chim, hươu, nhà sàn, và trên thân trống là những chiếc thuyền. Cùng với hoa sen và tranh Đông Hồ, đây là ba nguồn hoạ tiết Việt Nam mà designer hay dùng nhất. Bảng dưới gom nhanh để bạn tra; phần sau đi vào từng loại, kèm 7 thiết kế hiện đại của các designer (có ghi tên và nguồn) và cách mình tự làm pattern bằng công cụ Tạo pattern liền mạch của ColorME.
| Hoạ tiết | Gồm những gì | Hợp với thiết kế nào |
|---|---|---|
| Trống đồng Đông Sơn | Ngôi sao giữa mặt trống, vành hoa văn hình học, người, chim, hươu, nhà sàn, thuyền | Viền, nền pattern, con dấu, vật phẩm sự kiện văn hoá |
| Hoa sen | Bông, lá, đài sen, nét cách điệu theo từng thời | Bao bì trà, quà Tết, nhận diện spa, thiền, ẩm thực chay |
| Tranh Đông Hồ | Đề tài gà, lợn, chuột, mục đồng; nét khắc đen; năm nhóm màu tự nhiên trên giấy điệp | Poster Tết, minh hoạ, bao bì quà, bảng màu thương hiệu |
Mọi trích dẫn trong bài lấy từ các trang mình đọc ngày 25/10/2026: Wikipedia tiếng Việt các bài "Trống đồng Đông Sơn", "Ngọc Lũ I", "Tranh Đông Hồ", "Sen hồng" và Wikipedia tiếng Anh các bài "Đông Sơn drum", "Nelumbo nucifera". Bài "Trống đồng Đông Sơn" bản tiếng Việt đang gắn ghi chú cần thêm chú thích nguồn, nên mình chỉ dùng nó như điểm khởi đầu và ghi rõ chỗ nào trích từ đâu.
Họa tiết trống đồng Đông Sơn gồm những gì
Wikipedia tiếng Anh tóm gọn: trống Đông Sơn được làm "from about 600 BCE or earlier until the third century CE", tức là khoảng từ năm 600 trước Công nguyên hoặc sớm hơn đến thế kỷ thứ 3, và "They are decorated with geometric patterns, scenes of daily life, agriculture, war, animals and birds, and boats." Nghĩa là trên trống có hoa văn hình học, cảnh sinh hoạt, nông nghiệp, chiến tranh, con vật, chim và thuyền. Với designer, cách dễ nhớ nhất là chia làm ba lớp: tâm, các vành, và thân trống.
1. Ngôi sao ở tâm mặt trống
Bài tiếng Việt viết: "Ngôi sao nhiều cánh ở giữa mặt trống tượng trưng cho thần Mặt Trời vì người dân Văn Lang quan niệm về một vị thần có liên quan đến Mặt Trời." Số cánh không cố định. Cùng bài cho biết: "Trong số những số lượng cánh sao nổi bật lên là con số 12 (chiếm 46,1% tổng số)", còn trống Ngọc Lũ I thì "Chính giữa mặt trống là hình ngôi sao nổi 14 cánh". Vì vậy khi vẽ lại, đừng mặc định ngôi sao 5 cánh: đó là hình khác hẳn.
2. Các vành hoa văn đồng tâm
Quanh ngôi sao là các vành tròn lồng nhau. Bài "Ngọc Lũ I" mô tả chiếc trống này có "16 vành hoa văn đồng tâm bao bọc lấy nhau" và liệt kê từng vành. Mình xếp lại thành bảng để bạn nhìn ra nhịp lặp:
| Vành (tính từ tâm) | Hoa văn theo bài "Ngọc Lũ I" |
|---|---|
| 1, 5, 11, 16 | Hàng chấm nhỏ |
| 2, 4, 7, 9, 13, 14 | Vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến |
| 3 | Chữ ∫ (giống chữ S) gãy khúc nối tiếp |
| 12 và 16 | Văn răng cưa |
| 6, 8, 10 | Hình người, động vật, xếp quanh ngôi sao, ngược chiều kim đồng hồ |
Bài cũng đếm cụ thể: "Vành 10 gồm 36 con chim, 18 con chim đậu và 18 con chim đang bay", còn vành 8 có hai nhóm, mỗi nhóm 10 con hươu. Trống Ngọc Lũ I có "đường kính 79 cm, cao 63 cm".
Nhìn rộng hơn, bài "Trống đồng Đông Sơn" liệt kê các hoa văn hình học thường gặp: "đường chấm nhỏ, vành chỉ trơn, vòng tròn chấm giữa tiếp tuyến, vòng tròn đồng tâm chấm giữa có tiếp tuyến", chữ S gãy khúc, "các răng cưa và vạch ngắn song song". Đây chính là kho hoạ tiết dễ dùng nhất cho thiết kế hiện đại, vì chúng đã là hình học sẵn.
3. Chim, người, nhà sàn và thuyền
- Chim: Wikipedia tiếng Anh viết "One of the recurring pattern is the Lạc bird found in the second outer ring", tức chim Lạc là hình lặp lại nhiều lần, nằm ở vành thứ hai tính từ ngoài vào. Trên trống Ngọc Lũ I, chim bay được tả là loài "mỏ dài, có mào, đuôi và chân dài".
- Người: bài tiếng Việt viết rằng về bố cục "tất cả người, động vật đều diễu hành quanh ngôi sao giữa mặt trống", và người múa thường đội "mũ lông chim cao hoặc mặt nạ".
- Nhà: hình khắc cho thấy "hai loại hình kiến trúc là nhà sàn mái cong và nhà sàn mái tròn".
- Thuyền: trên thân trống Ngọc Lũ I có "hình 6 chiếc thuyền, chuyển động từ trái sang phải".
Một chi tiết hữu ích khi cách điệu: bài tiếng Việt nhận xét người múa có "ngực hướng thẳng về phía khán giả, chân và đầu theo lối nhìn nghiêng", còn chim bay thì thân và cánh nhìn từ trên xuống, đầu nhìn nghiêng. Giữ đúng lối nhìn này là cách nhanh nhất để hình vẽ lại vẫn "ra chất Đông Sơn".
Mình không đưa ảnh hiện vật vào bài vì không có ảnh nào được phép dùng trong thư viện ảnh của ColorME, và theo nguyên tắc của blog, mình cũng không tự vẽ lại hoa văn. Bạn có thể xem ảnh mặt trống trong chính các bài Wikipedia nêu trên.
Hoạ tiết hoa sen trong văn hoá Việt
Wikipedia tiếng Anh, bài "Nelumbo nucifera", viết sen là "the national flower of India and unofficially of Vietnam", tức quốc hoa của Ấn Độ và, một cách không chính thức, của Việt Nam. Bài "Sen hồng" tiếng Việt giải thích vì sao là "không chính thức": năm 2011 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức bầu chọn và sen được nhiều người chọn nhất, nhưng "sau cuộc bầu chọn không có văn bản pháp quy nào của Việt Nam được ban hành quy định quốc hoa của Việt Nam là hoa sen".
Về ý nghĩa, cùng bài viết: "hoa sen là biểu tượng cho sự trong sạch thanh cao ở Việt Nam", kèm câu ca dao quen thuộc "Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn". Đó là lý do sen hợp với những thương hiệu muốn nói về sự thanh sạch, chậm rãi: trà, spa, đồ chay, quà biếu.
Hoa sen không chỉ có một dáng. Infographic dưới đây của Thuyên xếp hoa văn sen theo từng thời, giúp bạn thấy mỗi giai đoạn cách điệu khác nhau ra sao. Mình dùng nó như bảng tham khảo hình dáng; các nhận định lịch sử ghi trong ảnh là của tác giả, mình chưa kiểm tra lại từng ý.
Infographic xếp các kiểu hoa văn hoa sen theo từng thời (Lý, Trần, Lê sơ, Mạc, Lê Trung hưng, Nguyễn), mỗi thời một nhóm hình mẫu đặt quanh chữ lớn "Hoa văn hoa sen".
Trong bao bì hiện đại, sen thường được giản lược thành nét mảnh một màu, như cách Siliez đặt hoa sen và cá chép bằng nét vàng trên nền cam:
Hộp quà Tết cho một thương hiệu thực phẩm: hoa sen và cá chép vẽ bằng nét vàng mảnh trên nền cam; hộp còn lại là hình kiến trúc và sóng nước trên nền xanh rêu.
Hoạ tiết và màu sắc tranh Đông Hồ
Theo Wikipedia tiếng Việt, tranh Đông Hồ "là một dòng tranh dân gian Việt Nam với xuất xứ từ làng Đông Hồ (phường Thuận Thành, thành phố Bắc Ninh)", trước kia bán chủ yếu cho dịp Tết, và "Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp". Về đề tài, bài chia tranh thành bảy loại: "tranh thờ, tranh chúc tụng, tranh lịch sử, tranh truyện, tranh phương ngôn, tranh cảnh vật và tranh phản ánh sinh hoạt".
Thứ làm nên vẻ riêng của tranh Đông Hồ là chất liệu. Giấy in là giấy điệp: vỏ con điệp nghiền nát, trộn với hồ rồi quét lên giấy dó, cho "màu trắng với ánh lấp lánh của những mảnh điệp nhỏ dưới ánh sáng". Màu cũng lấy từ thiên nhiên. Bài viết nêu: "màu đen lấy từ than gỗ xoan, rơm nếp hay than lá tre", "màu xanh lấy từ gỉ đồng hay lá chàm", "màu vàng lấy từ hoa dành dành, hoa hòe", "màu đỏ lấy từ gỗ vang và sỏi son trên núi Thiên Thai; màu trắng lấy từ điệp".
Từ năm nhóm màu đó, mình chọn một bảng HEX để dùng trên màn hình. Lưu ý: đây là màu mình tự chọn để gợi lại tinh thần, không phải màu đo từ một bức tranh cụ thể, vì màu tranh thật thay đổi theo mẻ in và độ cũ của giấy.
Năm nhóm màu của tranh Đông Hồ theo chất liệu (nguồn: Wikipedia tiếng Việt). Mã HEX là màu ColorME tự chọn để dùng trên màn hình, không phải màu đo từ tranh gốc.
| Nhóm màu | Chất liệu gốc (theo Wikipedia) | HEX gợi ý (ColorME chọn) |
|---|---|---|
| Trắng | Vỏ điệp | #EFE7D6 |
| Đỏ | Gỗ vang, sỏi son | #A8322A |
| Vàng | Hoa dành dành, hoa hoè | #E3B23C |
| Xanh | Gỉ đồng, lá chàm | #2D4A6B |
| Đen | Than gỗ xoan, rơm nếp, lá tre | #1F1A17 |
Muốn đi sâu hơn về cách dùng màu và bố cục tranh quê, bạn có thể đọc thêm bài tranh đồng quê Việt Nam: đặc điểm và bảng màu. Còn đây là một ví dụ "làm mới" tranh Đông Hồ: hoạ sĩ Xuân Lam (PucktprDesign) vẽ lại đề tài lợn đàn, giữ hình xoáy tròn và bảng màu cũ nhưng đổi sang nét chì mảnh.
Một bản vẽ mới theo đề tài lợn đàn của tranh dân gian, thuộc dự án "Folk Paintings: The Remake": giữ hình xoáy tròn trên mình lợn và bảng màu đỏ, vàng, xanh, đổi nét khắc thành nét chì mảnh.
Các hoạ tiết Việt khác bạn sẽ gặp: mây, hạc, hoa văn cung đình
Ngoài ba nhóm trên, các dự án thiết kế còn hay mượn mây cuộn, chim hạc và hoa văn trang trí cung đình. Mình không có nguồn đọc được hôm nay để giải thích ý nghĩa từng loại, nên ở phần này mình chỉ mô tả cách các designer dùng chúng.
Hien Nguyen dựng ba dải viền từ mây cuộn và vòng cung. Điểm đáng học là cả ba dải chỉ dùng ba bốn màu và một hình gốc lặp lại, nên nhìn rất đều:
Ba dải viền lặp lại dựng từ hình mây cuộn và vòng cung, tô bằng xanh, cam, vàng kem trên nền đỏ.
TuLinh Ngn đặt chim hạc và hoa vào những khung vòm trên hộp quà, giữ cả bộ trong một tông xanh ngọc:
Trải phẳng hộp quà "Hạc Vũ Khai Xuân": chim hạc và hoa trong các khung vòm, viền hoa văn mảnh, cả hộp dùng một tông xanh ngọc với điểm cam.
Nhan Nguyen lấy hoa văn ở Huế cho dự án "Vốn Cổ Dân Tộc" rồi thử chúng trên đồ gốm. Viền mây ở miệng cốc và hình con vật trong khung bầu dục cho thấy một bộ hoa văn có thể chia thành "viền" và "điểm nhấn":
Dự án "Vốn Cổ Dân Tộc" lấy hoa văn ở Huế rồi đặt lên mockup cốc, bình, lọ: viền mây xanh lam ở miệng, hình con vật trong khung bầu dục màu đỏ son.
Cách dùng hoạ tiết Việt Nam trong thiết kế hiện đại
Hoạ tiết truyền thống mang ý nghĩa và lịch sử, nên dùng cho đẹp thôi chưa đủ, cần dùng cho đúng. Đây là những nguyên tắc mình rút ra khi xem các dự án trên và đọc nguồn:
- Giản lược nhưng giữ cấu trúc. Bỏ bớt chi tiết là bình thường, nhưng đừng bỏ cái làm nên hoạ tiết: với trống đồng là tâm sao và nhịp vành tròn; với Đông Hồ là nét đen rõ và mảng màu phẳng; với sen là dáng cánh của thời mà bạn chọn.
- Giữ nghĩa, tránh đặt sai chỗ. Ngôi sao trống đồng được hiểu gắn với Mặt Trời; tranh Đông Hồ có cả nhóm tranh thờ. Trước khi in một hình lên thảm chùi chân, đế giày hay bao bì đồ dùng một lần, hãy hỏi xem người xem có thấy bị xúc phạm không.
- Đừng trộn thời kỳ một cách vô tình. Một bao bì vừa có sao Đông Sơn, vừa có sen thời Lý, vừa có rồng thời Nguyễn sẽ rối và sai về lịch sử. Nếu muốn trộn, hãy trộn có chủ ý và nói rõ trong câu chuyện thương hiệu.
- Dùng một hoạ tiết chính, phần còn lại là hình học. Túi quà "Tết Đoàn Viên" bên dưới chỉ dùng tam giác, nửa tròn, hoa bốn cánh, nhưng nhờ bảng màu đỏ, vàng, xanh đậm mà vẫn rất "Tết".
- Ghi nguồn khi bạn dựa vào tác phẩm của người khác. Bản vẽ lại hoa văn, bộ vector hay ảnh hiện vật đều có tác giả. Dùng làm tham khảo thì ghi tên; dùng thương mại thì hỏi quyền.
Túi quà "Tết Đoàn Viên": dải ô vuông ghép từ hình học đơn giản (tam giác, nửa tròn, hoa bốn cánh) bằng vàng, xanh đậm và đỏ, đặt trên nền đỏ trơn.
Bảng dưới gom lại những lỗi mình hay thấy:
| Lỗi hay gặp | Nên làm |
|---|---|
| Dùng sao 5 cánh để "gợi trống đồng" | Dùng sao nhiều cánh, hoặc chỉ dùng vành hoa văn hình học |
| Đổ gradient, bóng đổ lên hoạ tiết Đông Hồ | Giữ mảng màu phẳng và nét viền đen |
| Tải ảnh hiện vật trên mạng về đặt làm nền | Tự dựng lại từ hình học, hoặc dùng nguồn có giấy phép rõ |
| Rải hoạ tiết kín mọi chỗ | Một vùng hoạ tiết, phần còn lại để trống cho chữ thở |
| Ghép nhiều thời kỳ không có lý do | Chọn một nguồn hoạ tiết cho mỗi thiết kế |
Tự làm pattern nhanh với công cụ ColorME (mình đã thử)
Mình thử Tạo pattern liền mạch ngày 25/10/2026 khi chưa đăng nhập. Nói trước để bạn khỏi mất công tìm: công cụ chưa có hoạ tiết Việt Nam nào dựng sẵn. Trang công cụ ghi: "Có 10 hoạ tiết: chấm tròn, vòng tròn, dấu cộng, tam giác, ngôi sao, sóng, sọc, ô vuông, lá và trái tim. Bạn cũng có thể dùng ảnh PNG của riêng mình." Vì vậy mình chỉ dùng hoạ tiết có sẵn và đổi màu theo bảng ở trên, không tải hoa văn của ai lên.
Các bước mình làm:
- Chọn hoạ tiết (tam giác, ngôi sao, vòng tròn), nhập mã màu hoạ tiết và màu nền.
- Chọn kiểu lặp: Lưới, So le ngang hoặc So le dọc.
- Mở "Tuỳ chỉnh" để chỉnh Ô lặp (mặc định 80 px), Cỡ hoạ tiết (mặc định 45%), Xoay và Xoay xen kẽ. Với tam giác, mình đặt Xoay xen kẽ 180° để hàng trên chĩa lên, hàng dưới chĩa xuống, gợi nhịp răng cưa.
- Bấm "Tải xuống", chọn "Ô lặp liền mạch" (PNG để làm Pattern trong phần mềm) hoặc "Ảnh lớn 3000×3000".
Ba pattern mình làm bằng công cụ Tạo pattern liền mạch của ColorME khi chưa đăng nhập, chỉ dùng hoạ tiết có sẵn của công cụ và các màu ở bảng trên. Kích thước ô lặp là kích thước file PNG tải về thật.
Kết quả mình đo được trên file tải về:
| Thiết lập | File tải về |
|---|---|
| Vòng tròn, Lưới, Ô lặp 80 px | Ô lặp PNG 320×320 px |
| Tam giác, So le ngang, Ô lặp 80 px | Ô lặp PNG 320×640 px (gồm hai hàng lệch nhau) |
| Ngôi sao, So le dọc, Ô lặp 80 px | Ô lặp PNG 640×320 px (gồm hai cột lệch nhau) |
| Tam giác, So le ngang, Ảnh lớn | PNG 3000×3000 px, khoảng 396 KB |
Hai điều mình để ý: ô lặp tải về lớn gấp 4 lần con số Ô lặp trên thanh trượt (80 px thành 320 px), và ảnh lớn 3000×3000 cắt ngang hoạ tiết ở mép phải và mép dưới, nên nếu cần phủ một khổ lớn hơn, hãy dùng file ô lặp trong Photoshop, Illustrator hay Figma thay vì ghép nhiều ảnh lớn. Trang công cụ cũng gợi ý: "3000 pixel ở 300 DPI in được khoảng 25 cm mỗi cạnh."
Về chi phí và tài khoản, trang công cụ ghi: "Miễn phí, không cần đăng nhập và chạy ngay trên trình duyệt." Về file, trang ghi: "Khi bạn tải về, ColorME nhận một bản ảnh pattern để theo dõi cách công cụ được dùng. Nếu bạn đăng nhập, file tải về được lưu vào mục Lịch sử riêng của bạn và tự xoá sau 180 ngày." Mình chưa thử tính năng "Dùng hình của bạn"; nếu bạn tự dựng một hoạ tiết trống đồng hay hoa sen dạng PNG nền trong suốt, có thể đưa vào đó, miễn là hình do bạn vẽ hoặc bạn có quyền dùng.
Muốn đưa ô lặp vào phần mềm, bạn xem tiếp cách tạo pattern liền mạch trong Photoshop, hoặc đọc pattern là gì và các loại pattern thường gặp để chọn kiểu lặp hợp với thiết kế.
Gợi ý ứng dụng theo loại sản phẩm
| Sản phẩm | Hoạ tiết hợp | Cách đặt |
|---|---|---|
| Hộp quà Tết | Sen, cá chép, mây, hình học | Nét vàng một màu trên nền đậm, một mặt chính có hình lớn |
| Poster sự kiện văn hoá | Vành hoa văn trống đồng | Một phần vành tròn tràn ra mép, chữ đặt ở khoảng trống |
| Bao bì trà, đồ chay | Sen giản lược | Nền trơn, một bông sen nét mảnh, nhiều khoảng trắng |
| Hình nền slide | Pattern hình học màu Đông Hồ | Pattern mờ ở viền, giữa slide để trơn cho chữ |
| Gốm, vải, giấy gói | Viền mây, hoa văn lặp | Chia "viền" và "điểm nhấn" như dự án Vốn Cổ Dân Tộc |
Nếu bạn làm bao bì hay thiệp có hình cá chép, bài tranh cá chép: ý nghĩa và cách đưa vào thiết kế có thêm gợi ý. Muốn tự tay dựng hoạ tiết vector cho đẹp, bạn có thể học bài bản qua khoá Illustrator hoặc các bài học tự học trên E-learning của ColorME.
Các thiết kế trong bài là tác phẩm của các designer, mình tìm qua Pinterest và ghi tên kèm đường dẫn dưới mỗi hình; bản quyền thuộc về tác giả. ColorME chỉ đổi định dạng và nén ảnh, không chỉnh sửa nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Họa tiết trống đồng gồm những gì?
Theo Wikipedia, mặt trống Đông Sơn có ngôi sao nhiều cánh ở giữa, quanh đó là các vành đồng tâm: hoa văn hình học (chấm nhỏ, vòng tròn có tiếp tuyến, chữ S gãy khúc, răng cưa) xen với vành hình người, chim, hươu, nhà sàn. Thân trống thường có hình thuyền.
Ngôi sao trên trống đồng có bao nhiêu cánh?
Không cố định. Wikipedia tiếng Việt ghi con số 12 cánh nổi bật nhất (46,1% tổng số), còn trống Ngọc Lũ I có ngôi sao 14 cánh. Vì vậy đừng dùng sao 5 cánh để gợi trống đồng.
Màu của tranh Đông Hồ lấy từ đâu?
Từ chất liệu tự nhiên: đen từ than gỗ xoan, rơm nếp hay lá tre; xanh từ gỉ đồng hay lá chàm; vàng từ hoa dành dành, hoa hoè; đỏ từ gỗ vang và sỏi son; trắng từ vỏ điệp (theo Wikipedia tiếng Việt).
Hoa sen có phải quốc hoa Việt Nam không?
Chưa chính thức. Năm 2011 sen được nhiều người chọn nhất trong cuộc bầu chọn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhưng chưa có văn bản pháp quy nào quy định sen là quốc hoa.
Công cụ tạo pattern của ColorME có hoạ tiết trống đồng không?
Không. Công cụ có 10 hoạ tiết dựng sẵn (chấm tròn, vòng tròn, dấu cộng, tam giác, ngôi sao, sóng, sọc, ô vuông, lá, trái tim) và cho phép dùng ảnh PNG của riêng bạn. Bạn có thể dùng tam giác, vòng tròn với bảng màu Đông Hồ để có pattern mang tinh thần Việt.
Tác giảCOLOR ME
