Cách vẽ tranh 3D trên giấy: ảo giác chiều sâu bằng bút chì

Cách vẽ tranh 3D trên giấy bằng bút chì: phối cảnh, sáng tối, bóng đổ, anamorphosis; 4 bài từ cái lỗ, chữ nổi đến vật đứng trên giấy gập, kèm lịch luyện 7 buổi.

Trả lời nhanh: Vẽ tranh 3D trên giấy là tạo ảo giác chiều sâu trên mặt phẳng bằng ba thứ: phối cảnh, sáng tối và bóng đổ. Kiểu ấn tượng nhất là tranh "đứng dậy" khỏi tờ giấy, dùng kỹ thuật anamorphosis: hình được vẽ méo có chủ đích, chỉ trông đúng khi nhìn từ một góc cố định. Người mới nên bắt đầu bằng hình đơn giản như cái lỗ, bậc thang hay chữ nổi, với một cây bút chì mềm, một cây bút đen và một cục gôm.

Khối hộp treo trên tờ giấy gập: phối cảnh, sáng tối và bóng đổ trên hai mặt giấy.

Tranh minh hoạ trong bài là bài vẽ thật của các hoạ sĩ, mình tìm qua Pinterest và truy về nguồn đăng của họ; tên tác giả và nguồn ghi ngay dưới mỗi bức, bản quyền thuộc về tác giả.

Vì sao một tờ giấy phẳng trông như có chiều sâu?

Ba nguyên lý làm nên mọi bức tranh 3D trên giấy:

• Phối cảnh: Wikipedia ghi phối cảnh dựa trên một thực tế quang học: vật ở xa gấp N lần thì trông nhỏ đi N lần; vật càng xa càng nhỏ và bị "co ngắn" theo hướng nhìn, các đường chạy về điểm tụ (Wikipedia: Perspective).
• Sáng tối: vùng đậm nhạt khác nhau trên vật tạo cảm giác khối; Wikipedia ghi các mảng sáng và tối giúp tạo ảo giác chiều sâu trên giấy, và kỹ thuật đan nét càng dày thì vùng càng tối (Wikipedia: Shading).
• Bóng đổ: một vệt bóng dưới vật là thứ "nhấc" vật lên khỏi mặt giấy. Bóng càng tách xa chân vật, vật càng có vẻ lơ lửng.

Anamorphosis và trompe-l'œil

Hai thuật ngữ bạn sẽ gặp khi tìm hiểu tranh 3D:

• Anamorphosis là phép chiếu méo, buộc người xem đứng ở một vị trí nhất định (hoặc dùng gương, dụng cụ) mới thấy hình đúng. Wikipedia chia thành hai loại chính: phối cảnh xiên và gương; ví dụ nổi tiếng là bức The Ambassadors (1533) của Hans Holbein con, có vệt xám chéo chỉ hiện thành chiếc đầu lâu khi nhìn từ góc rất nghiêng (Wikipedia: Anamorphosis).
• Trompe-l'œil, tiếng Pháp nghĩa là "đánh lừa mắt", là kỹ thuật tạo ảo giác cực thật về không gian và vật thể ba chiều trên mặt phẳng hai chiều (Wikipedia: Trompe-l'œil).

Phần lớn tranh 3D trên giấy bạn thấy trên mạng là anamorphosis kiểu phối cảnh xiên, chụp đúng một góc. Hoạ sĩ vẽ phấn đường phố Julian Beever, theo Wikipedia, đặt máy ảnh ở đúng vị trí người xem dự kiến và từ đó chỉ đánh giá bức vẽ qua ống kính cố định ấy (Wikipedia: Julian Beever). Cách làm này áp dụng nguyên cho tờ giấy A4 của bạn: đặt điện thoại cố định ở góc nhìn, vừa vẽ vừa kiểm tra qua màn hình.

Dụng cụ cần chuẩn bị

Nếu chưa quen bút chì và thang đậm nhạt, xem phần tuần 4 (phối cảnh) và tuần 5 (sáng tối) trong lộ trình tự học vẽ 8 tuần.

Bài 1: Vẽ cái lỗ và bậc thang chìm xuống giấy

Đây là bài dễ nhất vì ảo giác dựa gần như hoàn toàn vào mảng tối:

1. Miệng lỗ: vẽ một hình chữ nhật hoặc hình thang (rộng ở phía gần bạn, hẹp ở phía xa) để miệng lỗ nằm "phẳng" trên mặt giấy theo phối cảnh.
2. Thành lỗ: từ các góc, kẻ đường xuống dưới hướng về một điểm tụ đặt ở giữa, bên trong lỗ.
3. Bậc thang: chia một thành lỗ thành các bậc đều nhau, mỗi bậc gồm một mặt nằm và một mặt đứng.
4. Đổ tối: thành lỗ phía gần ánh sáng nhạt nhất, thành đối diện đậm nhất; đáy và góc khuất tô đen bằng bút lông.
5. Kiểm tra: đặt điện thoại nghiêng nhìn xuống tờ giấy, chỉnh lại các đường cho đến khi lỗ trông "sâu".

Bậc thang chìm xuống giấy và bậc thang lơ lửng: cùng ý tưởng, hai cách đặt bóng.

Bài 2: Chữ nổi có bóng đổ

1. Viết chữ khối trên giấy kẻ ô, nét dày đều.
2. Chọn một hướng ánh sáng, ví dụ từ trên bên trái.
3. Kéo mỗi góc chữ một đoạn ngắn, cùng hướng và cùng độ dài, rồi nối các đầu lại: đó là mặt bên của khối chữ.
4. Tô mặt bên đậm hơn mặt chữ. Mặt chữ có thể để trắng hoặc tô màu.
5. Vẽ bóng đổ lệch về phía ngược với ánh sáng, tán mềm ở mép ngoài.

Muốn chữ trông "đứng dậy" khỏi giấy thay vì chỉ nổi lên, vẽ chữ theo phối cảnh xiên (chữ dài ra về phía xa) và chụp từ góc thấp. Đây cũng là bước đệm sang bài 3.

Bài 3: Vật đứng trên tờ giấy gập

Kiểu tranh này làm nổi tiếng nhiều hoạ sĩ như Alessandro Diddi: gập tờ giấy thành hình chữ L, vẽ vật sao cho phần trên nằm ở mặt đứng, phần dưới và bóng đổ nằm ở mặt nằm.

Thêm đạo cụ thật: cây bút đặt đúng chỗ làm ảo giác thuyết phục hơn.

1. Gập giấy: gập đôi tờ A4 theo chiều ngang, dựng một nửa lên thành góc vuông.
2. Cố định góc nhìn: đặt điện thoại ở vị trí bạn sẽ chụp và giữ nguyên trong suốt bài.
3. Phác hình: vẽ vật (một khối hộp, con rắn cuộn, cái thang) cắt ngang nếp gập; phần trên mặt đứng vẽ gần như nhìn thẳng, phần trên mặt nằm phải kéo dài ra theo phối cảnh.
4. Kiểm tra qua camera: chỉnh đến khi hai phần nối liền, không thấy "gãy" ở nếp gập.
5. Bóng đổ: bóng chạy trên mặt nằm rồi leo lên mặt đứng nếu vật đứng gần; bóng giúp nếp gập biến mất.
6. Đạo cụ: đặt một cây bút chì hay ngón tay thật chạm vào hình để ảo giác thuyết phục hơn khi chụp.

Bài 4: Ảo giác trên nhiều tờ giấy

Khi đã quen, bạn có thể chia bức vẽ ra nhiều tờ xếp chồng, xé mép hoặc đặt lệch nhau, rồi vẽ để các phần khớp lại từ một góc nhìn. Hoạ sĩ Ramon Bruin làm kiểu tranh này với bút chì graphite và chụp ảnh kèm đạo cụ thật.

Ảo giác trên nhiều tờ giấy, chụp đúng một góc nhìn.

Nguyên tắc vẫn như bài 3: một góc nhìn cố định, kiểm tra liên tục qua camera, bóng đổ nhất quán một hướng sáng. Khó hơn ở chỗ mép giấy thật cũng phải có bóng, và đạo cụ phải đặt đúng tỉ lệ với hình vẽ.

Bí quyết để tranh 3D trông thật

• Một nguồn sáng duy nhất: mọi bóng đổ cùng một phía. Lệch một bóng là ảo giác vỡ.
• Đen thật sự ở chỗ sâu nhất: dùng bút lông hoặc chì 8B cho lòng lỗ, khe hẹp; đừng để xám.
• Mép sắc ở gần, mờ ở xa: viền phía gần người xem rõ, phía xa nhạt dần.
• Chụp đúng góc: tranh anamorphosis chỉ "đúng" ở một góc; chụp lệch sẽ thấy hình méo.
• Cắt bỏ phần giấy thừa: nhiều tranh 3D được cắt theo đường viền phía trên để hình "thoát" khỏi khung giấy khi chụp.

Lịch luyện 7 buổi cho người mới

Mỗi buổi khoảng 30 đến 45 phút, đi từ dễ đến khó. Đây là lịch mình hay gợi ý, bạn có thể kéo dài một bài thành hai buổi nếu chưa ưng:

Cuối buổi 7, đặt ảnh chụp bức ở buổi 2 cạnh bức buổi 7. Nếu bóng đổ đã cùng một hướng và mảng tối đã đủ đậm, bạn đã nắm được phần cốt lõi của tranh 3D trên giấy.

Chọn hướng sáng và vẽ bóng đổ đúng

Bóng đổ là phần quyết định tranh 3D "thật" hay "giả", nên đáng dành riêng vài dòng:

• Ghi hướng sáng lên giấy: vẽ một mũi tên nhỏ ở góc giấy chỉ hướng sáng, nhìn lại mỗi khi tô bóng.
• Bóng đậm nhất sát chân vật: chỗ vật chạm mặt giấy là chỗ tối nhất, càng ra xa bóng càng nhạt và mềm.
• Vật lơ lửng: tách bóng ra khỏi chân vật một khoảng; khoảng càng lớn, vật càng có vẻ bay cao.
• Bóng trên giấy gập: bóng đổ chạy trên mặt nằm, chạm nếp gập thì gãy góc và leo lên mặt đứng.
• Tán bằng bông tăm: tán bóng theo một chiều, sau đó dùng gôm nặn nhấn nhẹ để mép bóng mềm đi.

Từ giấy lên tường, lên màn hình

Cùng nguyên lý đó, tranh 3D trên tường dùng trompe-l'œil để mở một ô cửa giả hay một bầu trời trên trần; xem phần tranh tường 3D trong bài cách vẽ tranh tường. Muốn vẽ trên máy, các app như Krita có công cụ trợ vẽ phối cảnh giúp dựng điểm tụ nhanh hơn. Về bố cục xa gần, đọc thêm cách vẽ tranh phong cảnh.

Lỗi thường gặp

• Bóng đổ không cùng hướng: chọn và ghi chú hướng sáng ở góc giấy trước khi vẽ.
• Thay đổi góc chụp giữa chừng: phải dựng lại toàn bộ phối cảnh.
• Tô mọi thứ xám trung bình: thiếu mảng đen và trắng thì không có chiều sâu.
• Vẽ chi tiết trước khi khối đúng: dựng khối và bóng xong mới thêm vảy, vân, chữ.

Câu hỏi thường gặp

Vẽ tranh 3D trên giấy cần dụng cụ gì?

Bút chì cứng để dựng hình, bút chì mềm 4B đến 8B cho mảng tối, bút đen cho chỗ sâu nhất, gôm, thước và giấy trắng. Điện thoại giúp kiểm tra góc nhìn.

Người mới nên vẽ tranh 3D gì trước?

Cái lỗ hoặc bậc thang chìm xuống giấy, rồi chữ nổi có bóng đổ. Hai bài này dạy phối cảnh và sáng tối mà không cần góc chụp quá chính xác.

Vì sao tranh 3D chỉ đẹp khi nhìn từ một góc?

Phần lớn tranh 3D trên giấy dùng anamorphosis: hình được vẽ méo có chủ đích để chỉ trông đúng từ một vị trí nhìn cố định.

Tranh 3D và trompe-l'œil khác nhau thế nào?

Trompe-l'œil là tên chung cho kỹ thuật đánh lừa mắt, tạo ảo giác ba chiều trên mặt phẳng. Tranh 3D trên giấy thường là một dạng trompe-l'œil dùng anamorphosis.

Học vẽ tranh 3D có cần học phối cảnh không?

Có. Phối cảnh một điểm và sáng tối là nền của mọi bức tranh 3D; nắm hai thứ này thì bài nào cũng dựng được.