Tranh tứ quý tùng cúc trúc mai: ý nghĩa và ứng dụng trong thiết kế

Tranh tứ quý là gì, vì sao gọi tùng cúc trúc mai, ý nghĩa từng loài, khác tứ quân tử ra sao, cách bố cục bộ bốn tấm và ứng dụng trong thiết kế lịch, thiệp, bao bì Tết.

Trả lời nhanh: Tranh tứ quý là bộ tranh vẽ bốn loài cây tượng trưng cho bốn mùa. Ở Việt Nam bộ đó là Xuân Mai, Hạ Trúc, Thu Cúc, Đông Tùng; ngày nay quen đọc ngược thành "tùng cúc trúc mai" vì bộ tranh xưa xếp từ phải sang trái theo lối viết chữ Hán Nôm. Ngoài nghĩa bốn mùa, bốn loài cây còn tượng trưng cho phẩm chất người quân tử: bền bỉ, ngay thẳng, thanh cao. Với dân thiết kế, tứ quý là kho hình và bảng màu sẵn có cho thiệp Tết, bao bì quà biếu hay bộ lịch bốn quý.

Mai: cành già đậm mực, hoa nhỏ và nhẹ; chừa nửa tờ trống.

Tranh minh hoạ trong bài là tranh mực thật của các hoạ sĩ, mình tìm qua Pinterest và truy về trang của họ; tên tác giả và nguồn ghi ngay dưới mỗi bức, bản quyền thuộc về tác giả. Các bức tranh cổ và tranh của danh hoạ mình chỉ nhắc tên và dẫn link bảo tàng.

Tranh tứ quý là gì?

Theo Wikipedia tiếng Việt, "tứ quý danh hoa" là tên gọi bốn loài cây được chọn làm biểu tượng của bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông trong văn hoá Á Đông; ngoài việc đại diện cho mùa, chúng còn đại diện cho tính cách người quân tử, và tranh tứ quý là loại tranh vẽ các loài cây này (Wikipedia: Tứ quý danh hoa). Bài viết cũng ghi các loài được chọn khác nhau theo từng nước:

Về thứ tự: trước thời Pháp thuộc, chữ Hán Nôm viết theo hàng từ phải sang trái, nên bộ tranh cũng xếp từ phải sang trái là Mai, Trúc, Cúc, Tùng. Vị trí các tấm vẫn giữ như cũ, nhưng người đọc chữ Latinh từ trái sang phải nên quen gọi là "Tùng, Cúc, Trúc, Mai" (Wikipedia: Tứ quý danh hoa). Đây là chi tiết đáng nhớ nếu bạn làm một bộ bốn tấm: tấm mai (xuân) đứng ngoài cùng bên phải.

Tứ quý, tứ quân tử và tuế hàn tam hữu khác nhau thế nào?

Ba bộ này hay bị lẫn vì dùng chung vài loài cây:

Nguồn: Wikipedia: Four Gentlemen, Wikipedia: Tuế hàn tam hữu. Wikipedia tiếng Anh viết bộ tứ quân tử là biểu tượng cho các đức tính như ngay thẳng, trong sạch, khiêm nhường và kiên trì trước nghịch cảnh, và là đề tài đặc biệt được ưa chuộng trong tranh thuỷ mặc. Còn tuế hàn tam hữu, theo Wikipedia tiếng Việt, là ba giống cây vẫn xanh tươi khi mùa rét tới, biểu trưng cho khí tiết thanh cao; bộ ba này lần đầu xuất hiện trong một bài thơ đời Đường và phổ biến trong hội hoạ nhờ tranh của Triệu Mạnh Kiên thời Nam Tống.

Ý nghĩa từng loài trong tranh tứ quý

Mai: mùa xuân

Trong bộ tứ quý Việt Nam, mai đứng cho mùa xuân; Wikipedia tiếng Anh xếp mai của bộ tứ quân tử vào mùa đông, vì cây ra hoa khi trời còn lạnh. Hai cách xếp không mâu thuẫn: mai là loài hoa nở giữa giao mùa đông xuân. Khi vẽ, cái hồn của mai nằm ở tương phản: cành già sần sùi, đậm mực, với những bông hoa nhỏ, tươi, nhẹ.

Một cành mai cong là đủ cho cả bố cục dọc.

Trúc: mùa hạ

Wikipedia ghi trúc gắn với mùa hạ và được ví với phẩm giá người quân tử; ghi chép sớm nhất coi trúc là "quân tử" được gán cho Tần Vũ công thời nhà Chu. Trang của hoạ sĩ sumi-e Rita Böhm giải thích thêm: thân trúc thẳng, cao, lá xanh quanh năm và độ dẻo đáng kinh ngạc khiến trúc được so với người cao quý; trang cũng ghi mỗi loài trong bộ "4 Noble Gentlemen" dạy người học một kiểu nét cọ mới (Sumi-e Berlin: 4 noble gentleman).

Trúc: thân có đốt, lá thon vẽ bằng một lần đặt cọ, đậm trước nhạt sau.

Cúc: mùa thu

Cúc có mặt ở cả bộ Việt Nam lẫn hai bản Trung Quốc, và lần nào cũng ứng với mùa thu. Wikipedia tiếng Anh ghi cúc gắn với mùa thu và, đặc biệt là món "tiên dược" làm từ cúc vàng, được tin là giúp sống lâu. Khi vẽ, cúc là bài khó vì nhiều cánh: tranh thuỷ mặc thường chỉ vẽ cánh bằng vài nét cong, để khoảng trắng gợi phần còn lại.

Cúc: chỉ mực với vài nét cong, hoặc màu vàng bên tảng đá có đề thơ.

Tùng: mùa đông

Tùng (thông) đứng cho mùa đông. Wikipedia tiếng Anh viết bộ ba tùng, trúc, mai được trân trọng vì không tàn lụi khi trời rét đậm, và cùng nhau tượng trưng cho sự kiên định, bền bỉ và khả năng chống chịu (Wikipedia: Three Friends of Winter). Muốn xem tùng vẽ bằng mực của một danh hoạ, bạn có thể xem các bức cành thông của Fan Tchunpi trong triển lãm "Between Tradition and Modernity" của Bảo tàng Hood, Đại học Dartmouth (Hood Museum); mình không đăng lại ảnh tranh ở đây.

Bố cục một bộ tranh tứ quý

Bộ tứ quý hay gặp nhất là bốn tấm dọc đặt cạnh nhau, mỗi tấm một loài, có bộ đề thêm thơ. Vài nguyên tắc mình hay dùng khi dựng một bộ, theo cách làm thường gặp:

1. Thứ tự: xếp từ phải sang trái là Mai, Trúc, Cúc, Tùng (xuân đến đông), như Wikipedia mô tả.
2. Cùng một "đường chân trời": gốc cây hoặc mép đất ở bốn tấm nằm cùng độ cao, để khi đặt cạnh nhau cả bộ liền mạch.
3. Hướng cành: cành ở hai tấm ngoài hướng vào giữa, giữ mắt người xem trong bộ tranh.
4. Nhịp đậm nhạt: tùng và mai nặng mực ở thân; trúc và cúc nhẹ hơn. Xen kẽ nặng nhẹ giúp bộ tranh không bị lệch về một bên.
5. Khoảng trắng: mỗi tấm chừa ít nhất một phần ba nền trống cho thơ, con dấu hoặc chữ.

Tự vẽ một tấm tứ quý đầu tiên: cành mai

Trang Sumi-e Berlin ghi mỗi loài trong bộ bốn cây dạy người học một kiểu nét cọ mới. Mình gợi ý bắt đầu bằng mai vì nó gồm đủ hai loại nét: nét thân đậm, khô và chấm hoa nhẹ, ướt. Các bước dưới là cách làm thường gặp trong tranh thuỷ mặc, bạn có thể làm bằng mực tàu và màu nước trên giấy xuyến chỉ, hoặc bằng brush mực trong app vẽ như ibisPaint X trên điện thoại:

1. Đặt bố cục: cành chính đi chéo từ một góc dưới lên, chiếm khoảng hai phần ba chiều cao; nửa tờ còn lại để trống.
2. Thân và cành: cọ ít nước, nhiều mực, đi nét nhanh và dứt khoát; để vài chỗ xơ trắng tự nhiên cho vỏ cây có độ sần.
3. Cành con: mảnh, thẳng, mọc gần như vuông góc với cành lớn; mai không có cành mềm rủ như liễu.
4. Hoa: chấm năm cánh bằng màu đỏ hoặc hồng loãng, để bông lớn bông nhỏ, có bông chỉ là nụ; gom hoa thành vài cụm thay vì rải đều.
5. Nhị và đài: khi màu hoa khô, chấm nhị bằng mực đậm, vài nét thật nhỏ.
6. Dấu và chữ: đặt con dấu đỏ ở góc trống đối diện cụm hoa đậm nhất để cân tranh.

Vẽ xong mai, bạn chuyển sang trúc (nét lá một lần đặt cọ), cúc (nét cong cho cánh) và tùng (nét kim tụ chùm). Bốn tờ cùng khổ, cùng độ cao gốc cây là bạn đã có một bộ tứ quý của riêng mình.

Ứng dụng tranh tứ quý trong thiết kế

Bốn loài cây, bốn mùa, bốn đức tính: cấu trúc "bốn" này rất hợp với những sản phẩm vốn chia làm bốn. Vài hướng dùng thường gặp:

Làm mới tứ quý mà vẫn giữ hồn

• Giữ nét cọ, bỏ chi tiết: một cành mai năm, sáu bông đủ gợi cả mùa xuân; tranh thuỷ mặc vốn đẹp ở chỗ ít.
• Bảng màu hẹp: mực đen, xám loang, cộng một màu nhấn (đỏ son của mai, vàng của cúc). Muốn lấy mã màu từ một bức tranh bạn thích, đưa ảnh vào công cụ Trích xuất bảng màu của ColorME; phần hỏi đáp của trang ghi: "Có. Công cụ miễn phí, không cần đăng nhập và không giới hạn số ảnh."
• Con dấu đỏ là điểm nhấn màu sẵn có: đặt ở góc đối diện với khối nặng nhất của tranh.
• Chữ: nếu không dùng thư pháp thật, chọn kiểu chữ có chân mảnh, cỡ nhỏ, để chữ không tranh chỗ với nét cọ.

Các bài cùng nhóm tranh mang ý nghĩa: tranh mã đáo thành công: ý nghĩa và cách dùng trong thiết kế và tranh đồng quê Việt Nam. Muốn tự vẽ hoa lá, bắt đầu với cách vẽ hoa đơn giản mà đẹp và lộ trình tự học vẽ 8 tuần.

Lỗi thường gặp khi dùng tranh tứ quý

• Đặt sai thứ tự khi treo hoặc dàn trang: theo cách xếp truyền thống, mai (xuân) ở ngoài cùng bên phải.
• Lẫn với tứ quân tử: nếu khách hàng nói "tùng cúc trúc mai" thì đừng đưa lan vào; lan thuộc bộ mai, lan, cúc, trúc.
• Nhồi cả bốn loài vào một khung nhỏ: trên thiệp hay bao lì xì, một loài là đủ; bốn loài hợp với bộ bốn sản phẩm.
• Dùng tranh tải trên mạng làm sản phẩm bán ra: tranh của hoạ sĩ còn bản quyền; tự vẽ, đặt vẽ hoặc dùng nguồn có giấy phép rõ ràng.

Câu hỏi thường gặp

Tranh tứ quý gồm những cây gì?

Ở Việt Nam là mai, trúc, cúc, tùng, ứng với xuân, hạ, thu, đông. Bộ của Trung Quốc khác: lan, sen, cúc, mai, hoặc lan, trúc, cúc, mai.

Vì sao gọi là tùng cúc trúc mai mà không phải mai trúc cúc tùng?

Bộ tranh xưa xếp từ phải sang trái theo lối viết chữ Hán Nôm là Mai, Trúc, Cúc, Tùng. Ngày nay đọc chữ Latinh từ trái sang phải nên quen gọi ngược thành tùng cúc trúc mai.

Tranh tứ quý có ý nghĩa gì?

Bốn loài cây tượng trưng cho bốn mùa và cho phẩm chất người quân tử. Bộ tùng, trúc, mai còn được gọi là ba người bạn mùa lạnh, biểu trưng cho sự bền bỉ và khí tiết thanh cao.

Tranh tứ quý và tứ quân tử khác nhau thế nào?

Tứ quân tử là mai, lan, trúc, cúc; tứ quý Việt Nam thay lan bằng tùng. Hai bộ dùng chung mai, trúc, cúc.

Dùng tranh tứ quý trong thiết kế bán hàng cần lưu ý gì?

Đề tài tứ quý là di sản chung, ai cũng vẽ được, nhưng từng bức tranh cụ thể thuộc về tác giả. Hãy tự vẽ, đặt hoạ sĩ vẽ hoặc dùng nguồn có giấy phép rõ ràng.