Tranh màu nước cho người mới: 6 kỹ thuật, cách pha màu và đề tài dễ vẽ

Tranh màu nước là gì, vì sao giấy trắng là màu trắng của tranh; 6 kỹ thuật vẽ màu nước cơ bản (ướt trên ướt, ướt trên khô, loang chuyển, phủ lớp, cọ khô, nhấc màu) cùng muối và keo che; pha màu với bảng 6 đến 8 màu; đề tài tranh màu nước đơn giản; 14 tác phẩm thật của hoạ sĩ, ghi rõ nguồn.

Trả lời nhanh: Tranh màu nước là tranh vẽ bằng màu pha với nước, thường trên giấy chuyên dụng. Màu nước trong suốt, nên giấy trắng chính là "màu trắng" của bức tranh: chỗ nào cần sáng thì bạn chừa giấy, không tô trắng đè lên. Người mới chỉ cần nắm 6 kỹ thuật dưới đây, một bảng màu 6 đến 8 màu và vài đề tài dễ như hoa, lá, bầu trời là đã vẽ được bức đầu tiên.

Hướng dương màu nước: nền tím xám thả ướt trên ướt nên loang mềm, phần giấy trắng phía dưới để trống làm chỗ "thở" cho tranh.

Tranh minh hoạ trong bài là tác phẩm và bảng thử kỹ thuật thật của các hoạ sĩ, tìm qua Pinterest; tên tác giả và nguồn ghi ngay dưới mỗi hình, bản quyền thuộc về tác giả. Các bước làm nằm ở phần chữ, bạn đọc bước rồi nhìn tranh để thấy kết quả. Muốn biết một bức tranh màu nước dùng những màu nào, bạn có thể thả ảnh bức tranh vào công cụ Tạo bảng màu từ ảnh của ColorME (ví dụ ở phần pha màu). Nếu bạn đang tìm hiểu chung về các chất liệu vẽ, đọc thêm bài hội hoạ là gì và 8 chất liệu vẽ tranh.

Tranh màu nước là gì và vì sao trông "trong" như vậy

Theo Wikipedia (Watercolor painting), màu nước gồm bột màu (pigment) trộn với chất kết dính như gôm arabic. Khi vẽ, chất kết dính ngấm vào giấy, để lại một lớp hạt màu mỏng phía trên, và ánh sáng xuyên qua lớp đó rồi dội lại từ mặt giấy. Vì vậy tính trong suốt được coi là đặc điểm chính của màu nước. Bài Màu nước trên Wikipedia tiếng Việt cũng nói những thuộc tính cơ bản của chất liệu này là trong suốt và nhẹ nhàng.

Từ đó có ba điều người mới nên nhớ ngay:

• Đi từ sáng đến tối. Màu nước khó che lỗi như acrylic hay sơn dầu. Bạn vẽ mảng nhạt trước, mảng đậm sau, và chừa sẵn những chỗ trắng nhất.
• Nước là "bút" thứ hai. Cùng một màu, nhiều nước thì loang và nhạt, ít nước thì đặc và sắc. Phần lớn kỹ thuật màu nước thực chất là điều khiển lượng nước trên cọ và trên giấy.
• Giấy quyết định rất nhiều. Giấy mỏng sẽ gợn sóng, không chịu được nhiều lớp. Wikipedia ghi giấy màu nước thường làm hoàn toàn hoặc một phần từ cotton, giúp mặt giấy có vân phù hợp và ít biến dạng khi ướt.

Khác với acrylic (phủ được màu sáng lên màu tối), màu nước gần như không che được. Bài vẽ tranh acrylic cho người mới giúp bạn so sánh hai chất liệu.

Dụng cụ tối thiểu để vẽ tranh màu nước

Không cần mua nhiều. Một bộ đủ để bắt đầu gồm:

• Màu: dạng nén (bánh) hoặc dạng tuýp; 6 đến 8 màu là đủ, hộp 12 màu cũng được. Phần pha màu bên dưới chỉ cách chọn ít màu mà vẫn pha được nhiều.
• Giấy: loại dành riêng cho màu nước. Cách đọc định lượng, chọn cotton hay cellulose, mặt nhám hay mịn có trong bài giấy vẽ màu nước: định lượng, cotton, ép nóng, ép nguội. Muốn so với giấy chì, giấy marker hay canvas thì xem bài các loại giấy vẽ và cách chọn.
• Cọ: một cọ tròn cỡ vừa (vẽ được cả mảng lẫn nét) và một cọ dẹt để quét nền.
• Phụ kiện: hai cốc nước, khăn giấy, băng dính giấy, một khay trắng để pha.

Danh sách đầy đủ hơn có trong bài dụng cụ vẽ cho người mới cần mua gì.

6 kỹ thuật vẽ màu nước cơ bản

Wikipedia chia các kỹ thuật màu nước thành mấy nhóm: các kiểu loang (wash), ướt trên ướt và ướt trên khô, phủ lớp, và các kỹ thuật tạo chất như cọ khô, nhấc màu, che giấy. Sáu kỹ thuật dưới đây là phần cốt lõi; mỗi kỹ thuật bạn nên thử trên một mảnh giấy nhỏ trước khi đưa vào tranh.

Ba kỹ thuật trên cùng một màu hồng: bông trên cùng vẽ ướt trên ướt nên cánh hoa loang vào nhau, bông giữa vẽ ướt trên khô nên từng cánh có viền rõ, bông dưới cùng là cọ khô với vệt màu rỗ để lộ vân giấy.

1. Ướt trên ướt (wet-on-wet)

Theo Wikipedia, ướt trên ướt là đưa màu bằng cọ ướt lên giấy đã ẩm hoặc còn ướt, để màu tự lan và hoà vào nhau mềm mại; kỹ thuật này hay dùng cho không khí, trời mây và những hình không có viền cứng.

1. Quét một lớp nước sạch lên vùng định vẽ. Chờ đến khi mặt giấy hết bóng loáng nhưng vẫn ẩm.
2. Chấm màu vào. Màu sẽ toả ra; đừng đưa cọ qua lại nhiều.
3. Thả màu thứ hai cạnh màu thứ nhất và để chúng tự gặp nhau.
4. Nghiêng nhẹ giấy nếu muốn màu chảy theo một hướng, rồi để yên cho khô.

Giấy quá ướt làm màu chảy khắp nơi; giấy gần khô dễ sinh vệt loang hình "súp lơ". Cả hai là bài học về thời điểm.

Bầu trời ướt trên ướt: các mảng xanh xám tan vào nhau không viền, vài vệt giấy trắng chừa lại làm ánh sáng; dải cỏ vẽ khi giấy khô hơn nên mép rõ hơn.

2. Ướt trên khô (wet-on-dry)

Cọ có màu đặt lên giấy khô. Theo Wikipedia, cách này cho mép sắc và dễ kiểm soát hơn, hợp với chi tiết, và màu khô lên thường đậm hơn so với vẽ ướt trên ướt. Đây là kỹ thuật bạn dùng nhiều nhất cho lá, cánh hoa, mái nhà, cửa sổ. Mẹo nhỏ: tô một nét liền, đừng tô đi tô lại khi màu đang se lại, vì như thế dễ để lại vệt.

3. Loang chuyển (graded wash)

Wikipedia phân biệt loang phẳng (một màu đều) và loang chuyển (đậm dần sang nhạt). Đây là kỹ thuật nền cho trời và mặt nước:

1. Dán băng dính quanh mảng cần loang, kê giấy hơi dốc.
2. Pha sẵn một vũng màu đậm đủ dùng.
3. Kéo một dải ngang ở trên cùng. Màu sẽ dồn xuống mép dưới của dải thành một "gờ" ướt.
4. Nhúng cọ vào nước sạch một chút để màu loãng đi, kéo dải tiếp theo chạm vào gờ đó.
5. Lặp lại đến cuối, mỗi dải loãng hơn dải trước. Dải cuối cùng gần như chỉ còn nước.

4. Phủ lớp (glazing)

Phủ lớp là chồng các lớp màu trong suốt lên lớp đã khô để tạo chiều sâu, đổi sắc hoặc làm bóng đổ (Wikipedia). Watercolor Affair nhấn mạnh một điều: mỗi lớp phải khô hoàn toàn rồi mới phủ lớp sau, nhờ vậy nét cọ của lớp mới giữ mép rõ và lớp dưới không bị khuấy lên.

• Dùng màu trong (transparent) cho các lớp phủ; màu đục phủ nhiều lớp sẽ nhanh bị đục bẩn.
• Đưa cọ một lần rồi thôi. Chà qua lại sẽ hoà tan lớp bên dưới.
• Muốn bóng đổ ấm thì phủ một lớp đỏ hoặc vàng mỏng; muốn lạnh thì phủ xanh dương.

Trái: năm lớp phủ cùng một màu. Phải: bông hồng của Barbara Fox, nơi các lớp vàng, cam, đỏ chồng lên nhau tạo khối cánh hoa và nền lá tối được phủ nhiều lớp để đẩy bông hoa nổi lên.

5. Cọ khô (dry brush)

Cọ khô là dùng cọ rất ít nước, kéo nhanh để màu chỉ bám vào những chỗ nhô lên của mặt giấy nhám, để lại vệt rỗ lốm đốm. Wikipedia nêu các ví dụ quen thuộc: sóng nước, cỏ, vân thân cây.

1. Lấy màu, thấm bớt nước vào khăn giấy cho đến khi cọ gần khô.
2. Đặt cọ nằm nghiêng gần sát mặt giấy, kéo một nét nhanh.
3. Giấy mặt nhám (cold-pressed hoặc rough) cho hiệu ứng rõ hơn hẳn giấy mịn.

Phong cảnh của Lois Davidson: trời be được loang mềm, cây và bụi vẽ ướt trên khô cho mép rõ, còn những vệt trắng lấm tấm ở tiền cảnh bên phải là kiểu vệt rỗ mà cọ khô để lại trên mặt giấy nhám.

6. Nhấc màu (lifting)

Nhấc màu là lấy bớt màu khỏi giấy, khi còn ẩm hoặc đã khô, bằng cọ, mút hoặc khăn để tạo điểm sáng hay sửa chỗ hỏng (Wikipedia). Một số màu có tính bám (staining) mạnh nên không nhấc sạch được, vì vậy hãy thử trước trên giấy nháp.

• Mây: vẽ trời xanh ướt, vo tròn một miếng khăn giấy chấm nhẹ vào chỗ muốn có mây.
• Điểm sáng trên quả, trên cánh hoa: cọ sạch, vắt gần khô, miết nhẹ một đường rồi thấm.
• Sửa lỗi: nhỏ nước sạch lên chỗ hỏng, đợi vài giây rồi thấm.

Thêm hai hiệu ứng: rắc muối và keo che

Rắc muối. Theo Wikipedia, muối được rắc lên tranh khi màu còn ướt nhưng chưa ướt đến mức làm tan muối; muối đẩy màu ra và hút nước, tạo các đốm như bông tuyết, hay dùng cho cảnh tuyết trên nền tối. Hạt muối càng mịn thì đốm càng nhỏ. Hoạ sĩ Cathy Johnson ghi trên tấm thử của mình: rắc quá ướt thì muối lan khắp nơi, quá khô thì không có tác dụng, lúc mặt giấy vừa mất độ bóng là đẹp nhất. Chờ khô hẳn rồi mới phủi muối đi.

Tấm thử của Cathy Johnson: phần trên để khô trên mặt nghiêng nên đốm muối kéo theo dòng chảy; ghi chú bên phải: rắc muối vào mảng đã quá khô thì không có gì xảy ra.

Keo che (masking fluid). Che tạm một vùng để giữ màu trắng của giấy trong khi tô xung quanh (Wikipedia). Keo vẽ lên giấy khô, chờ khô, tô màu thoải mái lên trên, rồi khi màu khô hẳn thì bóc keo ra để lộ hình trắng. Hãy thử keo trên mẩu giấy cùng loại trước; giấy mỏng hoặc keo để quá lâu có thể làm xước mặt giấy khi bóc.

Lá trắng ở đây không được tô: chúng là phần giấy được keo che giữ lại trong khi nền xanh lá chuyển xanh dương được loang phía trên. Đây là cách "vẽ âm bản" mà Wikipedia nhắc đến.

Pha màu nước: vì sao người mới nên dùng ít màu

Một bảng màu giới hạn (limited palette) buộc bạn phải pha, nhờ thế tranh hài hoà hơn và bạn hiểu màu nhanh hơn. Hai bảng dưới đây là bảng pha thật của hoạ sĩ, cách đọc rất đơn giản: mỗi ô là hai màu ở đầu hàng và đầu cột trộn với nhau.

Trái: bảng 8 màu của Watercolor Affair, chỉ 8 tuýp đã ra hàng chục màu xanh lá, cam, tím, nâu. Phải: "Just 6 colours" của Jane Blundell, 6 màu gốc ở giữa, màu pha tỏa ra xung quanh.

Jane Blundell giải thích cách chọn 6 màu của bà: một màu vàng trung tính và một màu đỏ gốc để pha ra màu cam, màu thứ cấp sạch; một màu xanh dương ấm (ultramarine) để tím sạch hơn và xanh lá thật hơn; thêm xanh phthalo, nâu burnt sienna và một màu vàng đất. Nếu bạn mới bắt đầu, có thể dựa vào đó để chọn bộ màu:

• 1 vàng, 1 đỏ, 1 xanh dương ấm: pha được gần đủ các màu cơ bản.
• 1 xanh lá hoặc xanh phthalo: mở rộng dải xanh cho cây cỏ.
• 1 nâu đất (burnt sienna hoặc burnt umber): trộn với xanh dương ra xám và tối đẹp hơn màu đen có sẵn.

Muốn xem trộn màu nào ra màu nào theo bánh xe màu, đọc thêm bài bảng pha màu: trộn màu gì ra màu gì.

Học bảng màu từ tranh của người khác. Một cách luyện mắt là lấy bảng màu của bức tranh bạn thích rồi tự pha lại từng màu. Ví dụ với công cụ Tạo bảng màu từ ảnh: tải lên ảnh bức cẩm tú cầu của Karen Vernon (lấy từ Pinterest), để mặc định 6 màu, công cụ trả về trắng ngà #F2EEEC, xám bạc #B8C0D7, xanh ô liu #77876B, xanh khói #99A4C7, xanh rêu #515A3C và ô liu nhạt #C5C67F. Riêng màu trắng ngà chiếm 24% bảng: đó là giấy được chừa lại, đúng như tính chất "giấy là màu trắng" ở trên. Khi chuyển sang 8 màu, công cụ thêm một màu xanh xám #636B9A, tức là các bóng tối của chùm hoa.

Kết quả thật trên colorme.vn/tools/color-palette (không đăng nhập): 6 màu chủ đạo của bức cẩm tú cầu kèm mã HEX, CMYK và tỉ lệ. Dùng bảng này làm "đề bài": tự pha lại từng ô.

Trang công cụ trả lời câu hỏi "Trích xuất bảng màu có miễn phí không?" như sau: "Có. Công cụ miễn phí, không cần đăng nhập và không giới hạn số ảnh." Lưu ý: màu trên màn hình chỉ là màu gần đúng của ảnh chụp tranh, không phải tên màu trong hộp màu của hoạ sĩ.

Đề tài tranh màu nước đơn giản cho người mới

Đề tài dễ là đề tài tha thứ cho sai lệch: một cánh hoa lệch hay đám mây méo vẫn đẹp. Từ dễ đến khó hơn:

• Lá và cành nhỏ: luyện ướt trên khô và cách lật cọ. Một cành lá có thể xong trong vài phút.
• Hoa: cánh hoa hợp với ướt trên ướt, nhị và gân lá thêm sau bằng ướt trên khô. Hoa cẩm tú cầu, tulip, hướng dương, hoa hồng đều có thể vẽ lỏng tay (loose). Nếu thích hoa Việt, bài cách vẽ hoa sen và tô màu nước có các bước riêng cho sen.
• Bầu trời và phong cảnh đơn giản: một dải trời loang, một đường chân trời, một hàng cây. Bài cách vẽ luỹ tre làng bằng bút chì và màu nước là một đề tài phong cảnh quen thuộc để thử.
• Tĩnh vật: một quả táo, một bình thuỷ tinh, một chiếc cốc. Luyện phủ lớp cho khối và chừa trắng cho điểm sáng.
• Nhà cửa, góc phố (urban sketch): vẽ nét bút mực trước rồi loang màu nhẹ lên (line and wash). Nét mực giữ hình, nên bạn bớt lo màu tràn.

Hai đề tài hoa lá. Trái: cẩm tú cầu của Karen Vernon, chùm hoa trắng được tạo bằng cách chừa giấy và tô bóng tím xanh xung quanh. Phải: lá cây theo lối minh hoạ thực vật (botanical) của Julia Trickey, dựng bằng nhiều lớp phủ mỏng.

Trái: tĩnh vật của avijit, bình thuỷ tinh được gợi bằng các mảng xám xanh nhạt và điểm sáng chừa trắng, quả lựu được phủ nhiều lớp đỏ. Phải: mặt tiền nhà của Mayad Allos theo lối bút mực và màu nước, nét mực dựng hình còn màu chỉ loang nhẹ ở bồn hoa và cây.

Thứ tự vẽ một bức tranh màu nước đầu tiên

Lấy ví dụ một bó hoa nhỏ hoặc một cảnh trời và cây. Thứ tự dưới đây áp dụng được cho hầu hết đề tài:

1. Phác hình thật nhẹ bằng bút chì. Chỉ vẽ đường bao lớn; nét chì đậm sẽ hiện qua lớp màu trong.
2. Đánh dấu chỗ trắng. Quyết định chỗ nào để nguyên giấy. Nếu chỗ đó nhỏ và khó chừa, dùng keo che.
3. Lớp nền ướt trên ướt. Loang trời, nền hoặc lớp màu nhạt nhất của hoa. Để nhòe, đừng sửa.
4. Chờ khô hẳn. Sờ mu bàn tay lên giấy: còn mát là còn ẩm.
5. Lớp tầm trung ướt trên khô. Hình cánh hoa, lá, mảng cây, mái nhà.
6. Phủ lớp cho bóng đổ. Một hai lớp mỏng ở phía tối của mỗi khối.
7. Chi tiết đậm nhất cuối cùng. Nhị hoa, gân lá, khe cửa, cành nhỏ. Bóc keo che, nhấc màu chỗ cần sáng thêm, rồi dừng lại.

Bước khó nhất là bước 7: biết dừng. Màu nước đẹp nhờ phần để trống, tô thêm thường làm tranh nặng đi.

Lỗi hay gặp khi vẽ tranh màu nước

Lịch luyện vẽ màu nước trong 4 tuần

Mỗi buổi 20 đến 30 phút, giấy cắt nhỏ cỡ bưu thiếp để không tiếc giấy:

Nếu sau đó bạn muốn mang cảm giác màu nước sang vẽ trên máy (brush màu nước trong Photoshop, Procreate hay các app vẽ), khoá Digital Painting cơ bản của ColorME dạy vẽ minh hoạ trên máy, nơi các nguyên tắc như đi từ sáng đến tối, phủ lớp và chừa sáng vẫn dùng được.

Câu hỏi thường gặp về tranh màu nước

Người mới nên bắt đầu vẽ tranh màu nước như thế nào?

Bắt đầu bằng tấm thử 6 kỹ thuật: ướt trên ướt, ướt trên khô, loang chuyển, phủ lớp, cọ khô và nhấc màu. Sau đó vẽ những đề tài dễ như lá, hoa đơn, bầu trời, mỗi buổi 20 đến 30 phút trên giấy nhỏ dành cho màu nước.

Vẽ màu nước có cần giấy riêng không?

Nên dùng giấy dành cho màu nước. Giấy thường mỏng sẽ gợn sóng và không chịu được nhiều lớp màu; giấy màu nước, thường làm một phần hoặc hoàn toàn từ cotton, ít biến dạng khi ướt nên chịu được loang và phủ lớp.

Ướt trên ướt và ướt trên khô khác nhau thế nào?

Ướt trên ướt là thả màu lên giấy còn ướt, màu lan mềm và không có viền rõ, hợp với trời, nền và cánh hoa. Ướt trên khô là tô lên giấy khô, cho mép sắc và dễ kiểm soát, hợp với chi tiết như lá, cửa sổ, nhị hoa.

Màu trắng trong tranh màu nước lấy từ đâu?

Thường là từ chính tờ giấy. Vì màu nước trong suốt, chỗ sáng nhất được chừa lại không tô, hoặc che tạm bằng keo che rồi bóc ra sau. Cũng có thể nhấc bớt màu để tạo điểm sáng nhỏ.

Nên mua bao nhiêu màu khi mới học vẽ màu nước?

Khoảng 6 đến 8 màu là đủ: một vàng, một đỏ, một xanh dương ấm, một xanh lá hoặc xanh phthalo, một nâu đất và một hai màu phụ. Ít màu giúp bạn học pha màu và giữ tranh hài hoà.

Đề tài tranh màu nước đơn giản nào hợp cho người mới?

Lá cây, hoa đơn, bầu trời loang với một đường chân trời, tĩnh vật một hai món và mặt tiền nhà theo lối bút mực và màu nước. Những đề tài này chịu được sai lệch nhỏ mà vẫn đẹp.