Khung hình trong nhiếp ảnh, quay phim: tỉ lệ 4:3, 16:9, 1:1 là gì

Tỉ lệ khung hình là gì, cách tính pixel cho 4:3, 16:9, 1:1, 9:16, chọn tỉ lệ khi chụp hay cắt sau, cắt hay thêm viền, bố cục theo từng khung.

Trả lời nhanh: Tỉ lệ khung hình (aspect ratio) là tỉ số giữa chiều rộng và chiều cao của một tấm ảnh hay một khung video, viết dạng rộng:cao. 4:3 là khung gần vuông của TV đời cũ và nhiều máy ảnh, 16:9 là khung ngang của TV HD và YouTube, 1:1 là khung vuông, 9:16 là khung dọc của video trên điện thoại. Muốn đổi tỉ lệ, bạn có ba cách: cắt bớt (crop), thêm viền (letterbox, pillarbox) hoặc mở rộng ảnh.

Các tỉ lệ khung hình thường gặp, vẽ đúng tỉ lệ thật.

Hình minh hoạ trong bài do ColorME tự vẽ: mọi khung được vẽ đúng tỉ lệ thật, đặt trên cùng một đường đáy để bạn so bằng mắt. Ảnh ví dụ là ảnh có giấy phép tự do, cắt bằng công cụ của ColorME.

Tỉ lệ khung hình là gì? Cách đọc 16:9 và cách tính pixel

Viết 16:9 nghĩa là cứ 16 phần chiều rộng thì có 9 phần chiều cao, bất kể khung to hay nhỏ. Màn hình 1920 × 1080 px và video 1280 × 720 px khác nhau về số điểm ảnh nhưng cùng một hình dáng, vì cả hai đều rút gọn về 16:9. Tỉ lệ nói về hình dáng; độ phân giải (số pixel) nói về độ chi tiết.

Ngành điện ảnh quen viết chiều cao bằng 1, nên ta gặp 1,85:1 hay 2,39:1 (Wikipedia: Aspect ratio (image)). Viết kiểu đó, 16:9 là khoảng 1,78:1 và 4:3 là khoảng 1,33:1.

Ba phép tính dùng mãi

Một lưu ý về từ khoá: "khung hình" còn được dùng để chỉ khung ảnh treo tường hay viền quanh ảnh. Nếu bạn cần viền trắng, viền màu hay khung polaroid, ColorME có công cụ thêm khung ảnh.

Các tỉ lệ khung hình thường gặp và chúng đến từ đâu

Tỉ lệ đến từ cảm biến máy ảnh, truyền hình và điện ảnh.

Nhiếp ảnh: 3:2 và 4:3

3:2 đến từ phim 35 mm: khung phim 24 × 36 mm, ngày nay gọi là full-frame trên máy ảnh số (Wikipedia: 135 film). Trang hướng dẫn EOS R3 của Canon ghi cảm biến full-frame chụp khoảng 36,0 × 24,0 mm (36 ÷ 24 = 1,5, đúng 3:2) và cho chọn thêm 1:1, 4:3, 16:9 trong menu (Canon EOS R3: Still Photo Cropping/Aspect Ratio).

4:3 là tỉ lệ gốc của hệ Micro Four Thirds: cảm biến 18 × 13,5 mm, trong khi máy DSLR thường theo 3:2 của phim 35 mm (Wikipedia: Micro Four Thirds system). Nhiều camera điện thoại cũng chụp 4:3 khi để mặc định (thường gặp; bạn kiểm tra trong cài đặt camera của máy mình).

Chọn tỉ lệ khác trong máy thực chất là cắt bớt cảm biến. Bảng kích thước của Fujifilm X-S20 cho thấy rõ (Fujifilm X-S20: Image Size):

Truyền hình và video: từ 4:3 sang 16:9

4:3 là khung video phổ biến của thế kỷ 20; 16:9 là khung của truyền hình độ nét cao (Wikipedia). Khuyến nghị ITU-R BT.709 cho truyền hình HD ghi trong mục "Picture characteristics": tỉ lệ khung 16:9, 1 920 mẫu mỗi dòng, 1 080 dòng, điểm ảnh vuông (ITU-R BT.709-6). YouTube cũng ghi: "The standard aspect ratio for YouTube on a computer is 16:9", và khuyên các cỡ 1280 × 720, 1920 × 1080, 2560 × 1440, 3840 × 2160 cho khung này (YouTube Help: Video resolution & aspect ratios).

Slide cũng vậy: Microsoft ghi "Widescreen (16:9)" là mặc định cho bài trình chiếu mới, còn "Standard (4:3)" vẫn chọn được trong Slide Size (Microsoft Support: Change the size of your PowerPoint slides).

Điện ảnh: 1,375, 1,85 và 2,39

Phim 35 mm thời phim có tiếng dùng "Academy ratio" 1,375:1, chuẩn hoá năm 1932 (Wikipedia: Academy ratio). Ở rạp ngày nay hay gặp 1,85:1 ("flat") và 2,39:1 ("scope", hay được gọi tròn là 2.40 hoặc theo thói quen cũ là 2.35). Theo tài liệu tham khảo, 2,39:1 được xác nhận trong tiêu chuẩn SMPTE 195-1993 (Wikipedia: Anamorphic format); mình chưa đọc được văn bản gốc của SMPTE nên ghi đây là con số thường gặp.

Mạng xã hội: 1:1, 4:5 và 9:16

Điện thoại thường được cầm dọc, nên khung dọc ngày càng hay gặp. Hai ví dụ từ trang trợ giúp chính thức: quảng cáo In-Feed của TikTok khuyên dùng khung dọc 9:16 (tối thiểu 540 × 960 px), vẫn nhận 16:9 và 1:1 (TikTok Ads Manager: Auction In-Feed Ads); YouTube Shorts nhận video dọc tải lên từ máy tính hoặc điện thoại (YouTube Help: Get started creating YouTube Shorts).

Kích thước Facebook có bài riêng, kiểm tra theo trang trợ giúp của Meta: kích thước và mẫu ảnh bìa Facebook; thumbnail YouTube ở bài thumbnail YouTube. Với Instagram, tối nay mình không đọc được nội dung trang trợ giúp của Instagram, nên bài không ghi số của Instagram; bạn xem tỉ lệ ngay trong ứng dụng khi đăng.

Chọn tỉ lệ khi chụp hay cắt sau?

Câu trả lời ngắn: chụp ở tỉ lệ gốc của cảm biến, chừa khoảng trống, rồi cắt sau. Bảng Fujifilm ở trên cho thấy chọn 16:9 trong máy chỉ là cắt sẵn. Ngoại lệ là ảnh RAW: Canon ghi rằng khi đặt tỉ lệ 1:1, 4:3 hoặc 16:9, ảnh RAW vẫn được chụp đủ khung, kèm thông tin tỉ lệ, và lúc xem lại máy kẻ đường viền vùng đã chọn (Canon EOS R3). Bạn vẫn ngắm được khung 16:9 mà không mất gì. Cùng trang lưu ý chế độ 1.6x (crop) thì khác: phần ngoài vùng cắt không được ghi vào RAW.

Cắt từ ảnh 6000 × 4000 px (3:2), mỗi tỉ lệ giữ lại được bao nhiêu? Giữ nguyên cạnh vừa khít, tính cạnh còn lại theo công thức ở trên:

Ngang sang dọc là phép cắt "đắt" nhất: còn chưa tới 40% ảnh.

Đổi tỉ lệ: cắt, thêm viền hay mở rộng ảnh?

Khi ảnh và khung đích khác tỉ lệ, truyền hình có sẵn tên cho các cách xử lý: phóng to rồi cắt phần thừa, thêm dải ngang trên dưới (letterbox) hoặc dải dọc hai bên (pillarbox) (Wikipedia). Ảnh 4:3 trên TV 16:9 có hai dải dọc hai bên; vừa có dải ngang vừa có dải dọc thì gọi là windowbox (Wikipedia: Pillarbox). Dải viền không bắt buộc màu đen (Wikipedia: Letterboxing).

Cùng một ảnh: cắt 1:1, cắt 9:16 hay thêm viền 9:16.

Viền làm ảnh nhỏ đi bao nhiêu? Video 16:9 đặt vào khung dọc 1080 × 1920 px chỉ cao 1080 × 9 ÷ 16 ≈ 608 px, chưa tới một phần ba chiều cao khung. Ảnh 4:3 trong khung 1920 × 1080 px rộng 1440 px, mỗi dải hai bên 240 px.

YouTube khuyên đừng tự chèn dải viền hay thanh đen vào video, vì "Padding interferes with YouTube's ability to change the player dynamically to your video size and the viewer's device"; với video dọc 9:16 xem trên trình duyệt máy tính, chính YouTube có thể thêm phần đệm (YouTube Help). PowerPoint gặp đúng bài toán này khi đổi cỡ slide và hỏi bạn chọn "Maximize" (phóng nội dung, có thể tràn khỏi slide) hay "Ensure Fit" (thu nhỏ để thấy đủ nội dung) (Microsoft Support): chính là cắt và thêm viền.

Công cụ ColorME cho từng cách

• Cắt ảnh: công cụ cắt và xoay ảnh (các bước ở mục sau).
• Thêm viền đúng tỉ lệ: công cụ thêm khung ảnh. Trang ghi: "Công cụ nới rộng viền để ảnh sau khi thêm khung có đúng tỉ lệ đó, còn ảnh của bạn nằm nguyên vẹn ở giữa", với các tỉ lệ 1:1, 4:5, 9:16.
• Video ngang sang dọc: công cụ xoay, lật và đổi khung video. Trang ghi: "Mở Khung hình, chọn tỉ lệ 9:16, rồi chọn cách lấp phần trống: Nền mờ, Màu hoặc Phủ kín." Chi tiết ở bài xoay video, đổi khung 9:16 có nền mờ.
• Cắt khung video: công cụ cắt và crop video, trang ghi các tỉ lệ "Giữ khung gốc, tự do, 9:16, 1:1, 4:5 và 16:9".
• Mở rộng ảnh bằng AI: trang công cụ Mở rộng ảnh ghi đây là công cụ "đang mở cho tài khoản ColorME được cấp quyền" và "Bạn cần đăng nhập để dùng". Mình không thử công cụ này cho bài.

Cắt ảnh theo tỉ lệ bằng công cụ ColorME

Đây là cách mình cắt một tấm ảnh ra nhiều tỉ lệ bằng công cụ cắt ảnh, không đăng nhập. Trang công cụ ghi: "Công cụ cắt và xoay ảnh của ColorME miễn phí hoàn toàn, không cần đăng nhập, không gắn watermark và không giới hạn số lần dùng."

1. Mở trang, bấm Chọn ảnh (nhận JPG, PNG, WebP, AVIF) hoặc kéo thả ảnh vào.
2. Nếu đường chân trời nghiêng, chỉnh thẳng trước: "Bấm Tuỳ chỉnh rồi kéo thanh Góc nghiêng cho tới khi đường chân trời thẳng."
3. Chọn tỉ lệ. Trang ghi: "Bấm Tuỳ chỉnh để chọn: Tự do, 1:1, Tròn, 4:5, 3:2, 16:9, 9:16 và 16:10 (...). Hàng dưới có thêm 4:3, 3:4, 2:3 và 9:19.5 cho hình nền điện thoại. Bạn cũng gõ được kích thước vùng cắt chính xác theo pixel: khung sẽ khoá theo đúng tỉ lệ rộng:cao vừa gõ (ví dụ 1600 × 1200 là 4:3), nên kéo góc để đổi cỡ vẫn giữ tỉ lệ đó." Cần 4:3 ngang thì bấm nút 4:3 ở hàng dưới, hoặc gõ kích thước vào hai ô trong Tuỳ chỉnh, ví dụ 1600 × 1200. Mình đã thử: gõ xong, khung ra đúng 1600 × 1200 px. Theo trang, gõ xong thì tỉ lệ được khoá theo kích thước đó (nút 4:3 sáng lên), nên bạn kéo cả khung hay kéo góc đều giữ đúng 4:3; phần này mình chưa thử lại.
4. Kéo khung tới vùng muốn giữ, kéo góc để đổi cỡ; "Khung luôn giữ đúng tỉ lệ bạn đã chọn."
5. Chọn định dạng tải về (Giữ nguyên, JPG, PNG hoặc WebP) rồi bấm Tải ảnh.

Công cụ cắt ảnh ColorME với khung 4:5, không cần đăng nhập.

Về chất lượng, trang ghi: "Vùng cắt được xuất đúng độ phân giải gốc; chỉ ảnh cực lớn (trên khoảng 36 megapixel) mới được thu nhỏ nhẹ để trình duyệt xử lý ổn định." Trang cũng ghi: "Khi bạn tải về, ColorME nhận một bản ảnh đã cắt để theo dõi cách công cụ được dùng." Công cụ không vẽ thêm phần thiếu. Hướng dẫn đầy đủ (cắt tròn, xoay, lật) ở bài cắt ảnh online miễn phí; đổi số pixel sau khi cắt ở bài chỉnh kích thước ảnh online; lấy khung 16:9 từ video ở bài cắt ảnh từ video.

Bố cục cho từng tỉ lệ khung hình

Mỗi hình dáng khung dẫn mắt người xem đi một kiểu. Các gợi ý dưới đây là kinh nghiệm thường gặp, không phải quy tắc; phần quy tắc một phần ba đã có ở bài học chụp ảnh cơ bản.

Bố cục gợi ý cho từng tỉ lệ, trên một thương hiệu mẫu.

Muốn thử bố cục trên chính ảnh của bạn, công cụ lưới tỉ lệ vàng đặt được cả lưới một phần ba lẫn lưới tỉ lệ vàng lên ảnh; trang ghi: "Quy tắc một phần ba chia khung hình ở 33,3% và 66,7%. Lưới tỉ lệ vàng (phi grid) chia ở 38,2% và 61,8%." Đọc thêm ở bài cẩm nang nhiếp ảnh cơ bản: bố cục.

Chọn tỉ lệ theo nơi bạn sẽ đăng

Chọn tỉ lệ theo nơi đăng, kèm nguồn cho từng dòng.

Cần chia một ảnh ngang thành 2 đến 3 khung liền nhau, xem bài cắt đôi ảnh, chia ảnh làm 2 đến 3 phần. Xuất slide 16:9 ra PDF để gửi: bài chuyển PowerPoint sang PDF. Bài cũ hơn kích thước ảnh tiêu chuẩn trên các nền tảng tổng hợp số liệu năm 2023; bạn kiểm tra lại trên trang trợ giúp của từng nền tảng trước khi dùng.

4 lỗi thường gặp với tỉ lệ khung hình

Muốn học bài bản về bố cục và máy ảnh, ColorME có khoá Photography.

Câu hỏi thường gặp

Tỉ lệ 16:9 là bao nhiêu pixel?

Tỉ lệ không quy định số pixel. Các cỡ 16:9 YouTube khuyên dùng gồm 1280 × 720, 1920 × 1080, 2560 × 1440 và 3840 × 2160. Cách tính: rộng = cao × 16 ÷ 9.

4:3 và 16:9 khác nhau thế nào?

Cùng chiều cao 1080 px, khung 4:3 rộng 1440 px, khung 16:9 rộng 1920 px. 4:3 gần vuông, hợp slide nhiều chữ và ảnh đời thường; 16:9 hợp video, màn hình máy tính, TV.

Máy ảnh của mình chụp tỉ lệ gì?

Xem kích thước pixel của ảnh rồi chia cho ước chung lớn nhất; công cụ xem EXIF cho bạn số đó nhanh. Máy full-frame, APS-C thường ra 3:2, máy Micro Four Thirds ra 4:3.

"Khung hình đẹp" nghĩa là sao?

Nếu bạn tìm khung viền trang trí ảnh, dùng công cụ thêm khung ảnh. Nếu muốn ảnh có bố cục đẹp, chọn tỉ lệ hợp với chủ thể rồi đặt chủ thể theo bảng bố cục ở trên.